Υπάρχει μια σκέψη που αποδίδεται συχνά, σε ελεύθερη απόδοση, στον Μίλαν Κούντερα:

«Τα ζώα είναι ό,τι μας απέμεινε από τον Παράδεισο».

Ο ίδιος είχε γράψει για τα σκυλιά ως έναν σύνδεσμο του ανθρώπου με τον Παράδεισο. Και ίσως αυτή η εικόνα να ταιριάζει όσο λίγες στη σημερινή ημέρα.

Γιατί κάθε χρόνο στις 4 Οκτωβρίου, η Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων μάς θυμίζει κάτι που στην καθημερινότητά μας ξεχνάμε εύκολα:

ο κόσμος αυτός δεν ανήκει μόνο στον άνθρωπο.

Τον μοιραζόμαστε με εκατομμύρια άλλα είδη. Με τα ζώα που ζουν στα σπίτια μας, με εκείνα που επιβιώνουν στους δρόμους, αλλά και με έναν τεράστιο άγριο κόσμο που υπάρχει στα δάση, στα βουνά, στους υγροτόπους, στις θάλασσες και στους ωκεανούς.

Και η μοίρα αυτού του κόσμου συνδέεται πολύ περισσότερο με τη δική μας απ’ όσο ίσως αντιλαμβανόμαστε.

Πώς καθιερώθηκε η Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων

Η ιστορία της Παγκόσμιας Ημέρας των Ζώων ξεκινά πριν από περίπου έναν αιώνα.

Εμπνευστής της ήταν ο Heinrich Zimmermann, Γερμανός δημοσιογράφος, συγγραφέας και υπέρμαχος της προστασίας των ζώων.

Η πρώτη μεγάλη εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στο Βερολίνο στις 24 Μαρτίου 1925 και συγκέντρωσε χιλιάδες ανθρώπους.

Ο Zimmermann όμως ήθελε η ημέρα να συνδεθεί με την 4η Οκτωβρίου, ημέρα εορτής του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, μιας από τις σημαντικότερες μορφές της χριστιανικής παράδοσης όσον αφορά τον σεβασμό προς τα ζώα και τη φύση.

Από το 1929 ο εορτασμός άρχισε να πραγματοποιείται στις 4 Οκτωβρίου και το 1931, σε διεθνές συνέδριο οργανώσεων προστασίας των ζώων στη Φλωρεντία, η ημερομηνία αυτή καθιερώθηκε διεθνώς.

Έναν αιώνα αργότερα, η ημέρα έχει αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

Γιατί σήμερα δεν μιλάμε μόνο για καλύτερη μεταχείριση των ζώων.

Μιλάμε για την ίδια την επιβίωση πολλών ειδών.

Τα ζώα στη ζωή μας

Για εκατομμύρια ανθρώπους ένα ζώο συντροφιάς δεν είναι απλώς ένα «κατοικίδιο».

Είναι το πλάσμα που τους περιμένει πίσω από την πόρτα.

Η γάτα που έρχεται να κουρνιάσει δίπλα τους.

Ο σκύλος που αναγνωρίζει τον ήχο των βημάτων τους πριν ακόμη μπουν στο σπίτι.

Ένα βλέμμα που καταλαβαίνει πολλά χωρίς να χρειάζεται καμία λέξη.

Με τα χρόνια, τα ζώα γίνονται κομμάτι της καθημερινότητας και συχνά πραγματικά μέλη της οικογένειάς μας.

Προσφέρουν συντροφιά, τρυφερότητα και μια ιδιαίτερη μορφή επικοινωνίας που δεν βασίζεται στα λόγια.

Ένα ζώο όμως δεν είναι παιχνίδι.

Δεν είναι ένα δώρο που αγοράζουμε τα Χριστούγεννα και εγκαταλείπουμε όταν μεγαλώσει.

Δεν είναι αντικείμενο που επιστρέφουμε όταν αρρωστήσει, γεράσει ή αρχίσει να μας δυσκολεύει.

Η αγάπη προς ένα ζώο είναι και ευθύνη.

Σημαίνει σωστή τροφή, καθαρό νερό, κτηνιατρική φροντίδα, ασφάλεια, άσκηση, στείρωση όπου χρειάζεται, υπομονή και φροντίδα μέχρι το τέλος της ζωής του.

Τα αδέσποτα: μια πληγή που δημιουργεί ο άνθρωπος

Υπάρχουν όμως και εκείνα που δεν έχουν σπίτι.

Σκύλοι και γάτες που γεννήθηκαν στον δρόμο ή που κάποτε είχαν οικογένεια και εγκαταλείφθηκαν.

Κάποια θα βρουν έναν άνθρωπο που θα αφήσει ένα μπολ νερό.

Κάποια θα βρουν κάποιον που θα τα ταΐσει καθημερινά.

Κάποια θα στειρωθούν, θα θεραπευτούν και ίσως υιοθετηθούν.

Και κάποια δεν θα έχουν αυτή την τύχη.

Η αντιμετώπιση των αδέσποτων δεν λύνεται με τη μεταφορά τους από έναν δρόμο σε έναν άλλο ούτε με περιστασιακές κινήσεις εντυπωσιασμού.

Χρειάζεται συστηματική στείρωση, υπεύθυνη υιοθεσία, ηλεκτρονική σήμανση, έλεγχος των εγκαταλείψεων και πραγματική εφαρμογή της νομοθεσίας.

Και χρειάζεται κάτι ακόμη πιο απλό:

να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε το ζώο ως κάτι αναλώσιμο.

Ο κόσμος των άγριων ζώων

Η προστασία των ζώων δεν σταματά στις γάτες και στους σκύλους.

Το μεγαλύτερο μέρος του ζωικού κόσμου ζει μακριά από εμάς.

Και όμως η παρουσία του επηρεάζει τη δική μας ζωή καθημερινά.

Η αλεπού, ο λύκος, το τσακάλι, η αρκούδα, ο σκαντζόχοιρος, το φίδι, η χελώνα, οι μέλισσες, οι νυχτερίδες, τα αρπακτικά πουλιά, τα ψάρια και χιλιάδες άλλα είδη αποτελούν κρίκους ενός εξαιρετικά πολύπλοκου συστήματος.

Κανένα είδος δεν υπάρχει απομονωμένο.

Το ένα τρέφεται από το άλλο.

Το ένα ελέγχει τον πληθυσμό του άλλου.

Άλλα μεταφέρουν γύρη.

Άλλα σπόρους.

Άλλα καθαρίζουν το περιβάλλον από νεκρή οργανική ύλη.

Και όλα μαζί δημιουργούν αυτό που ονομάζουμε οικοσύστημα.

Οι μέλισσες και οι άλλοι επικονιαστές

Ίσως το καλύτερο παράδειγμα για το πόσο σημαντικό μπορεί να είναι ένα μικροσκοπικό ζώο είναι η μέλισσα.

Οι μέλισσες, μαζί με πεταλούδες, σκαθάρια, ορισμένα πουλιά και νυχτερίδες, μεταφέρουν γύρη από φυτό σε φυτό.

Χωρίς αυτή τη διαδικασία, πολλά φυτά δεν μπορούν να αναπαραχθούν.

Ένα πολύ μεγάλο ποσοστό των άγριων ανθοφόρων φυτών στον κόσμο εξαρτάται, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό, από την επικονίαση των ζώων.

Το ίδιο ισχύει και για πολλές καλλιέργειες που χρησιμοποιούμε καθημερινά για την παραγωγή τροφής.

Μια μέλισσα λοιπόν δεν παράγει απλώς μέλι.

Συμμετέχει στη λειτουργία ολόκληρου του συστήματος που μας τρέφει.

Οι θηρευτές δεν είναι «κακά» ζώα

Ο άνθρωπος έχει την τάση να χωρίζει τα ζώα σε καλά και κακά.

Όμως η φύση δεν λειτουργεί έτσι.

Ένας λύκος που σκοτώνει ένα άλλο ζώο για να τραφεί δεν είναι σκληρός.

Είναι λύκος.

Τα αρπακτικά ζώα διατηρούν τους πληθυσμούς άλλων ειδών υπό έλεγχο και μπορούν να επηρεάζουν ολόκληρη τη δομή ενός οικοσυστήματος.

Όταν εξαφανίζεται ένας κορυφαίος θηρευτής, οι συνέπειες μπορεί να μεταδοθούν σε πολλά επίπεδα της τροφικής αλυσίδας.

Το ίδιο ισχύει και για ζώα που ο άνθρωπος συχνά θεωρεί άσχημα ή ανεπιθύμητα.

Τα φίδια ελέγχουν πληθυσμούς τρωκτικών.

Οι νυχτερίδες καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες εντόμων και ορισμένα είδη λειτουργούν ως επικονιαστές.

Οι γύπες απομακρύνουν πτώματα ζώων από το περιβάλλον.

Η φύση δεν δημιουργεί είδη για να μας αρέσουν. Δημιουργεί σχέσεις.

Η εξαφάνιση των ειδών δεν αφορά μόνο τα ίδια

Όταν εξαφανίζεται ένα είδος, δεν χάνεται απλώς ένα ακόμη ζώο από τον πλανήτη.

Χάνεται ένας κρίκος.

Μπορεί να ήταν τροφή για κάποιο άλλο είδος.

Μπορεί να μετέφερε σπόρους.

Μπορεί να κρατούσε υπό έλεγχο έναν άλλο πληθυσμό.

Μπορεί να συμμετείχε στην ανανέωση ενός δάσους ή στη λειτουργία ενός υγροτόπου.

Και πολλές φορές δεν γνωρίζουμε καν όλες τις συνέπειες μέχρι να είναι αργά.

Σήμερα η Γη αντιμετωπίζει μια τεράστια κρίση βιοποικιλότητας.

Διεθνείς επιστημονικές εκτιμήσεις προειδοποιούν ότι έως και περίπου ένα εκατομμύριο είδη φυτών και ζώων απειλούνται με εξαφάνιση εάν συνεχιστούν οι σημερινές πιέσεις στα οικοσυστήματα.

Οι κυριότερες αιτίες δεν είναι μυστηριώδεις.

Είναι κυρίως ανθρώπινες.

Η καταστροφή και ο κατακερματισμός των οικοτόπων.

Οι πυρκαγιές και η αποψίλωση δασών.

Η υπερεκμετάλλευση ειδών.

Η ρύπανση.

Τα πλαστικά.

Η κλιματική αλλαγή.

Τα χωροκατακτητικά ξενικά είδη.

Η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη εκεί όπου άλλοτε υπήρχε άγρια φύση.

Όταν καταστρέφεται ένα δάσος, δεν καίγονται μόνο δέντρα

Ένα δάσος δεν αποτελείται από κορμούς.

Μέσα του υπάρχουν φωλιές, λαγούμια, έντομα, πουλιά, ερπετά, μικρά και μεγάλα θηλαστικά, μύκητες και αμέτρητοι μικροοργανισμοί.

Για ένα άγριο ζώο, ένα δάσος είναι ταυτόχρονα:

σπίτι, τροφή, νερό, καταφύγιο και χώρος αναπαραγωγής.

Όταν καταστρέφεται, τα ζώα που επιβιώνουν αναγκάζονται να μετακινηθούν.

Μερικά πλησιάζουν κατοικημένες περιοχές.

Και τότε συχνά ακούμε:

«Γιατί κατέβηκε η αλεπού στα σπίτια;»

«Γιατί εμφανίστηκε λύκος;»

«Γιατί πλησίασε η αρκούδα;»

Ίσως όμως το σωστό ερώτημα να είναι διαφορετικό:

Ποιος μπήκε τελικά στον χώρο ποιανού;

Τα ζώα δεν χρειάζεται να είναι χαριτωμένα για να αξίζουν προστασία

Είναι εύκολο να συγκινηθούμε από ένα κουτάβι.

Πολύ δυσκολότερο από ένα φίδι.

Αλλά η αξία ενός ζώου δεν μπορεί να εξαρτάται από το αν μας αρέσει η εμφάνισή του.

Δεν χρειάζεται να αγαπάμε όλα τα ζώα.

Χρειάζεται να σεβόμαστε το δικαίωμά τους να υπάρχουν.

Ένα φίδι δεν είναι λιγότερο σημαντικό επειδή κάποιος το φοβάται.

Μια αράχνη δεν είναι άχρηστη επειδή δεν είναι όμορφη στα μάτια μας.

Ένας λύκος δεν χρειάζεται να συμπεριφέρεται σαν σκύλος για να έχει θέση στον κόσμο.

Η ζωή ενός πλάσματος δεν αποκτά αξία μόνο όταν γίνεται χρήσιμη στον άνθρωπο.

Γιατί η 4η Οκτωβρίου συνδέθηκε με τον Άγιο Φραγκίσκο της Ασίζης

Η ημερομηνία της Παγκόσμιας Ημέρας των Ζώων δεν επιλέχθηκε τυχαία.

Στις 4 Οκτωβρίου τιμάται ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης.

Ο Φραγκίσκος έζησε τον 12ο και 13ο αιώνα και έμεινε γνωστός για την εξαιρετικά ιδιαίτερη σχέση του με τη φύση.

Στη δική του αντίληψη ο άνθρωπος δεν ήταν κυρίαρχος ενός κόσμου που δημιουργήθηκε αποκλειστικά για εκείνον.

Τα ζώα, τα φυτά και ολόκληρη η φύση αποτελούσαν μέρος της ίδιας δημιουργίας.

Γι’ αυτό και έχει συνδεθεί τόσο στενά με τα ζώα και την οικολογία.

Οι προστάτες των ζώων στην Ορθόδοξη παράδοση

Και στην Ορθόδοξη χριστιανική παράδοση υπάρχουν Άγιοι που έχουν συνδεθεί ιδιαίτερα με τα ζώα.

Ο Άγιος Μόδεστος

Ο Άγιος Μόδεστος, Πατριάρχης Ιεροσολύμων, θεωρείται παραδοσιακά προστάτης των ζώων, ιδιαίτερα των ζώων των κτηνοτρόφων.

Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας διατηρήθηκαν για αιώνες έθιμα σύμφωνα με τα οποία οι άνθρωποι ζητούσαν την ευλογία του για την υγεία των ζώων τους.

Υπάρχουν μάλιστα ειδικές ευχές της Εκκλησίας για την προστασία και την υγεία των ζώων.

Ο Άγιος Μάμας

Ο Άγιος Μάμας έχει επίσης ιδιαίτερη σχέση με τους ποιμένες και τα ζώα.

Η παράδοση τον παρουσιάζει να ζει σε αρμονία ακόμη και με άγρια ζώα και για τον λόγο αυτό θεωρείται προστάτης των ποιμένων και των κοπαδιών.

Μέσα από διαφορετικές παραδόσεις εμφανίζεται τελικά μια κοινή ιδέα:

η φύση και τα πλάσματά της δεν υπάρχουν μόνο για να εξυπηρετούν τον άνθρωπο.

Τι μπορούμε να κάνουμε εμείς;

Μπροστά σε ένα τόσο μεγάλο πρόβλημα είναι εύκολο να σκεφτεί κανείς:

«Τι μπορώ να αλλάξω εγώ;»

Δεν μπορούμε μόνοι μας να σταματήσουμε την εξαφάνιση των ειδών.

Μπορούμε όμως να κάνουμε πολλά μικρότερα πράγματα.

Να στειρώσουμε ένα αδέσποτο.

Να υιοθετήσουμε υπεύθυνα.

Να αφήσουμε καθαρό νερό σε ασφαλές σημείο τις ημέρες μεγάλης ζέστης.

Να βοηθήσουμε ένα τραυματισμένο ζώο αντί να προσπεράσουμε.

Να μην εγκαταλείψουμε το ζώο μας επειδή γέρασε.

Να οδηγούμε προσεκτικά σε περιοχές όπου κινούνται άγρια ζώα.

Να μην παίρνουμε μια χελώνα από τη φύση για να τη βάλουμε στον κήπο μας.

Να μη διαλύουμε φωλιές.

Να μη σκοτώνουμε κάθε πλάσμα που μας φοβίζει.

Να μειώσουμε τα πλαστικά που αφήνουμε στο περιβάλλον.

Να προστατεύουμε τα δάση, τις παραλίες και τους υγροτόπους.

Να μαθαίνουμε στα παιδιά ότι ένα ζώο δεν είναι παιχνίδι.

Και να απαιτούμε από τις κοινωνίες και τις κυβερνήσεις μας να αντιμετωπίζουν την προστασία της άγριας ζωής ως πραγματική προτεραιότητα.

Γιατί κανείς δεν μπορεί να σώσει μόνος του όλα τα ζώα του κόσμου.

Μπορεί όμως να αλλάξει ολόκληρο τον κόσμο ενός ζώου.

Ό,τι μας απέμεινε από τον Παράδεισο

Σήμερα οι οθόνες μας θα γεμίσουν με φωτογραφίες ζώων.

Σκύλοι και γάτες.

Ελέφαντες.

Δελφίνια.

Λύκοι.

Τίγρεις.

Χελώνες.

Αύριο οι περισσότερες αναρτήσεις θα έχουν χαθεί μέσα στην ατελείωτη ροή του διαδικτύου.

Τα ζώα όμως θα εξακολουθούν να είναι εδώ.

Το αδέσποτο θα εξακολουθεί να περιμένει κάποιον να του βάλει τροφή.

Το τραυματισμένο πουλί θα εξακολουθεί να χρειάζεται βοήθεια.

Η χελώνα θα εξακολουθεί να διασχίζει τον δρόμο.

Ο λύκος θα εξακολουθεί να αναζητά χώρο για να ζήσει.

Η μέλισσα θα εξακολουθεί να πετά από άνθος σε άνθος.

Και κάπου στον κόσμο ένα ακόμη είδος θα πλησιάζει λίγο περισσότερο στην εξαφάνιση.

Ίσως λοιπόν η Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων να μην υπάρχει για να θυμόμαστε τα ζώα μία ημέρα τον χρόνο.

Ίσως υπάρχει για να θυμόμαστε κάθε χρόνο κάτι για εμάς.

Ότι δεν είμαστε μόνοι μας εδώ.

Ότι πριν από τις πόλεις, τους αυτοκινητόδρομους και τα σύνορά μας υπήρχε ένας κόσμος γεμάτος ζωή.

Και ένα μέρος αυτής της ζωής εξακολουθεί να μας κοιτάζει μέσα από τα μάτια ενός σκύλου, μιας γάτας, μιας αλεπούς, ενός πουλιού ή ενός πλάσματος που ζει κάπου μακριά και δεν θα συναντήσουμε ποτέ.

Ο Μίλαν Κούντερα έγραψε για τα σκυλιά ως τον σύνδεσμό μας με τον Παράδεισο.

Ίσως μπορούμε να προχωρήσουμε αυτή τη σκέψη λίγο παραπέρα.

Τα ζώα είναι ένα κομμάτι του Παραδείσου που εξακολουθεί να υπάρχει γύρω μας.

Και το αν θα παραμείνει εκεί και για τις επόμενες γενιές εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από εμάς.