Το Δαχτυλίδι της Φωτιάς «βρυχάται»: μεγάλοι σεισμοί σε τουλάχιστον 12 χώρες του Ειρηνικού σε τρεις μήνες
Τι συμβαίνει γύρω από τον Ειρηνικό, πώς συνδέονται σεισμοί και ηφαίστεια και γιατί η Ελλάδα ανήκει σε διαφορετικό τεκτονικό σύστημα
Ιαπωνία, Ινδονησία, Φιλιππίνες, Ρωσία, Μεξικό, Περού, Χιλή, Νέα Ζηλανδία. Μέσα σε λίγες εβδομάδες ο παγκόσμιος σεισμολογικός χάρτης έχει γεμίσει ξανά με ισχυρούς σεισμούς γύρω από τον Ειρηνικό Ωκεανό.
Η εικόνα μπορεί να φαίνεται ανησυχητική. Είναι όμως απαραίτητο να τη δούμε μέσα στο γεωλογικό της πλαίσιο.
Οι περισσότερες από αυτές τις περιοχές βρίσκονται πάνω ή κοντά στο περίφημο Ring of Fire, το «Δαχτυλίδι της Φωτιάς», μία γιγαντιαία ζώνη τεκτονικής δραστηριότητας που περιβάλλει τον Ειρηνικό.
Και όταν μιλάμε για γιγαντιαία, το εννοούμε κυριολεκτικά.
Σύμφωνα με το National Geographic, το Ring of Fire έχει σχήμα περισσότερο πετάλου παρά πραγματικού δακτυλίου και εκτείνεται σε περίπου 40.000 χιλιόμετρα. Κατά μήκος του βρίσκονται 452 ηφαίστεια, ενώ περίπου το 90% των σεισμών του πλανήτη καταγράφεται σε αυτή την ευρύτερη ζώνη. Εκεί βρίσκεται επίσης περίπου το 75% των ενεργών ηφαιστείων της Γης.
Το Ring of Fire δεν είναι ένα τεράστιο ρήγμα
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη παρανόηση.
Το «Δαχτυλίδι της Φωτιάς» δεν είναι ένα ενιαίο ρήγμα που αρχίζει στη Χιλή και τελειώνει στην Ιαπωνία. Είναι ένα τεράστιο μωσαϊκό από τεκτονικές πλάκες, ρήγματα, ωκεάνιες τάφρους, ζώνες καταβύθισης, ηφαιστειακά τόξα και μεσοωκεάνιες ράχες.
Οι τεκτονικές πλάκες δεν είναι ακίνητες. Μετακινούνται αργά επάνω στον μανδύα της Γης και στα όριά τους μπορούν να συμβαίνουν τρία βασικά πράγματα:
Να συγκρούονται.
Να απομακρύνονται.
Να γλιστρούν η μία δίπλα στην άλλη.
Και τα τρία υπάρχουν γύρω από τον Ειρηνικό.
Εκεί όπου η μία πλάκα «καταπίνει» την άλλη
Το μεγαλύτερο μέρος της θεαματικής γεωλογικής δραστηριότητας του Ring of Fire σχετίζεται με τις ζώνες καταβύθισης.
Σε αυτές, μία τεκτονική πλάκα βυθίζεται κάτω από μία άλλη. Δημιουργούνται βαθιές ωκεάνιες τάφροι και, σε βάθος, διεργασίες που οδηγούν στη δημιουργία μάγματος. Το μάγμα μπορεί στη συνέχεια να ανέβει προς την επιφάνεια και να δημιουργήσει ολόκληρες αλυσίδες ηφαιστείων.
Γι’ αυτό και δίπλα σε πολλές από τις βαθύτερες ωκεάνιες τάφρους του κόσμου συναντάμε παράλληλες αλυσίδες ηφαιστείων.
Αλεούτιες Νήσοι: ένα τόξο ηφαιστείων πάνω από την καταβύθιση
Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα που παρουσιάζει το National Geographic είναι οι Αλεούτιες Νήσοι της Αλάσκας.
Το νησιωτικό τόξο βρίσκεται παράλληλα με την Αλεούτια Τάφρο. Εκεί η Πλάκα του Ειρηνικού καταβυθίζεται κάτω από τη Βορειοαμερικανική Πλάκα.
Οι αριθμοί είναι εντυπωσιακοί: σύμφωνα με το National Geographic, οι Αλεούτιες φιλοξενούν 27 από τα 65 ιστορικά ενεργά ηφαίστεια των Ηνωμένων Πολιτειών.
Οι Άνδεις και η τάφρος Περού–Χιλής
Το ίδιο φαινόμενο βρίσκεται πίσω από μία από τις μεγαλύτερες οροσειρές της Γης.
Η Πλάκα Nazca καταβυθίζεται κάτω από τη Νοτιοαμερικανική Πλάκα, δημιουργώντας την τάφρο Περού–Χιλής και συμβάλλοντας στη δημιουργία των Άνδεων και της μεγάλης ηφαιστειακής δραστηριότητας της δυτικής Νότιας Αμερικής.
Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι χώρες όπως η Χιλή και το Περού εμφανίζονται τόσο συχνά στους παγκόσμιους καταλόγους μεγάλων σεισμών.
East Pacific Rise: εκεί όπου οι πλάκες απομακρύνονται
Δεν είναι όμως όλο το Ring of Fire αποτέλεσμα σύγκρουσης.
Το East Pacific Rise, η Ανατολικοειρηνική Ανύψωση που παρουσιάζεται και στις εικόνες του National Geographic, αποτελεί παράδειγμα του ακριβώς αντίθετου μηχανισμού.
Εδώ οι τεκτονικές πλάκες απομακρύνονται μεταξύ τους.
Μάγμα ανεβαίνει από το εσωτερικό της Γης, ψύχεται από το θαλασσινό νερό και δημιουργεί νέο ωκεάνιο φλοιό. Είναι, με έναν τρόπο, μια αργή «γραμμή παραγωγής» νέου πυθμένα του ωκεανού.
Η Ανατολικοειρηνική Ανύψωση βρίσκεται στα αποκλίνοντα όρια της Πλάκας του Ειρηνικού με τις πλάκες Cocos, Nazca και Ανταρκτική, ενώ στην περιοχή υπάρχουν και υδροθερμικές πηγές.
San Andreas: ούτε σύγκρουση ούτε καταβύθιση
Και ύστερα υπάρχει η Καλιφόρνια.
Το περίφημο ρήγμα του San Andreas, μήκους περίπου 1.287 χιλιομέτρων, είναι ένα διαφορετικό είδος ορίου πλακών.
Εδώ η Πλάκα του Ειρηνικού και η Βορειοαμερικανική Πλάκα κινούνται οριζόντια η μία δίπλα στην άλλη.
Σε ορισμένα σημεία «κολλούν». Η κίνηση όμως των πλακών συνεχίζεται, η τάση συσσωρεύεται και, όταν τα πετρώματα τελικά μετακινηθούν απότομα, προκαλείται σεισμός.
Η κίνηση σε αυτό το σύστημα προκάλεσε, μεταξύ άλλων, τον καταστροφικό σεισμό του Σαν Φρανσίσκο το 1906.
Fuji: τρεις πλάκες συναντώνται στην Ιαπωνία
Η Ιαπωνία αποτελεί ίσως ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά εργαστήρια τεκτονικής δραστηριότητας στον κόσμο.
Το όρος Fuji, το ψηλότερο και διασημότερο βουνό της χώρας, είναι ενεργό ηφαίστειο.
Σύμφωνα με το National Geographic βρίσκεται σε μία ιδιαίτερα σύνθετη περιοχή, σε μια τριπλή συνάντηση τεκτονικών πλακών, όπου αλληλεπιδρούν οι πλάκες Amur, Okhotsk και Philippine.
Αυτή η γεωλογική πολυπλοκότητα βοηθά να καταλάβουμε γιατί η Ιαπωνία βιώνει τόσο συχνά ισχυρούς σεισμούς και διαθέτει παράλληλα τόσα ενεργά ηφαίστεια.
Anak Krakatau: ένα νέο ηφαίστειο γεννήθηκε μέσα στη θάλασσα
Στην Ινδονησία βρίσκεται ένα ακόμη εμβληματικό σημείο του Ring of Fire.
Το Krakatau, γνωστό και ως Krakatoa, έγινε παγκοσμίως γνωστό από την καταστροφική έκρηξη του 1883.
Η έκρηξη κατέστρεψε μεγάλο τμήμα του παλαιού ηφαιστειακού νησιού. Αργότερα όμως, από την ίδια ηφαιστειακή περιοχή άρχισε να αναδύεται ένα νέο νησί.
Το όνομά του είναι Anak Krakatau, δηλαδή «Παιδί του Krakatau».
Το National Geographic το χρησιμοποιεί ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς οι γεωλογικές διεργασίες όχι μόνο καταστρέφουν το τοπίο αλλά μπορούν κυριολεκτικά να δημιουργήσουν νέα γη.
Ruapehu: η Νέα Ζηλανδία στην άλλη άκρη του τόξου
Το Mount Ruapehu στη Νέα Ζηλανδία είναι ένα από τα ενεργά ηφαίστεια του Ring of Fire.
Ανήκει στο ηφαιστειακό τόξο Taupo, όπου η πυκνότερη Πλάκα του Ειρηνικού καταβυθίζεται κάτω από την Αυστραλιανή Πλάκα.
Η Νέα Ζηλανδία βρίσκεται επομένως στο νοτιοδυτικό άκρο ενός τεκτονικού συστήματος που, αν το ακολουθήσουμε προς βορρά, περνά από νησιωτικά τόξα του νοτιοδυτικού Ειρηνικού, την Ινδονησία, τις Φιλιππίνες, την Ιαπωνία και φτάνει μέχρι την Καμτσάτκα και τις Αλεούτιες.
Mount St. Helens: όταν η καταβύθιση γίνεται ηφαίστειο
Στην άλλη πλευρά του Ειρηνικού βρίσκεται το Mount St. Helens, στην πολιτεία της Ουάσιγκτον.
Ανήκει στην οροσειρά Cascades.
Κάτω από την περιοχή, η πλάκα Juan de Fuca καταβυθίζεται κάτω από τη Βορειοαμερικανική Πλάκα. Η ιστορική έκρηξη του 1980 διήρκεσε περίπου εννέα ώρες και κάλυψε μεγάλες εκτάσεις με ηφαιστειακή τέφρα.
Η περιοχή αποτελεί παράλληλα κλασικό παράδειγμα του κινδύνου από lahars, ταχύτατες ροές νερού, λάσπης, τέφρας και ηφαιστειακών υλικών που μπορούν να κινηθούν κατά μήκος κοιλάδων μετά από ηφαιστειακή δραστηριότητα.
Mount Erebus: η ενδιαφέρουσα εξαίρεση
Το Mount Erebus στην Ανταρκτική, με τη χαρακτηριστική λίμνη λάβας στην κορυφή του, βρίσκεται επίσης στην παρουσίαση του National Geographic.
Υπάρχει όμως εδώ μία σημαντική λεπτομέρεια.
Το Erebus σχετίζεται με ένα hot spot, μία περιοχή όπου θερμό υλικό ανεβαίνει από βαθύτερα στρώματα του μανδύα.
Τα hot spots δεν δημιουργούνται απαραίτητα στα όρια δύο τεκτονικών πλακών. Για τον λόγο αυτό το National Geographic επισημαίνει ότι πολλοί γεωλόγοι δεν θεωρούν τα ηφαίστεια hot spot πραγματικό τμήμα του Ring of Fire, ακόμη κι όταν βρίσκονται γεωγραφικά κοντά του.
Αυτή η εξαίρεση δείχνει πόσο πιο περίπλοκη είναι η γεωλογία από έναν απλό κόκκινο κύκλο πάνω σε έναν παγκόσμιο χάρτη.
Και τι συμβαίνει τους τελευταίους τρεις μήνες;
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα αν κοιτάξουμε τα πραγματικά σεισμολογικά δεδομένα.
Ο κατάλογος του Swiss Seismological Service του ETH Zürich, ο οποίος συγκεντρώνει τους παγκόσμιους σεισμούς μεγέθους 6,0 και άνω των τελευταίων 90 ημερών, δείχνει ότι από τα τέλη Μαΐου μέχρι τις 26 Αυγούστου 2026 υπήρξε επανειλημμένη ισχυρή σεισμική δραστηριότητα σε ολόκληρη σχεδόν την περιφέρεια του Ειρηνικού.
Αν μετρήσουμε ως χώρες εκείνες στις οποίες ή στις άμεσες θαλάσσιες περιοχές των οποίων καταγράφηκαν σεισμοί Μ6,0 και άνω, εμφανίζονται τουλάχιστον 12 κυρίαρχα κράτη:
Χιλή
Ρωσία
Φιλιππίνες
Νέα Ζηλανδία
Ινδονησία
Ιαπωνία
Μεξικό
Παπούα Νέα Γουινέα
Φίτζι
Βανουάτου
Κολομβία
Περού
Παράλληλα καταγράφηκαν ισχυροί σεισμοί σε άλλες περι-Ειρηνικές θαλάσσιες περιοχές, όπως νοτίως των Αλεούτιων Νήσων, στα Kermadec και νοτιοανατολικά των Loyalty Islands της Νέας Καληδονίας. Επειδή αρκετοί από αυτούς τους σεισμούς είναι καθαρά υπεράκτιοι, είναι επιστημονικά προτιμότερο να μην τους «χρεώνουμε» αυθαίρετα σε ένα κράτος μόνο και μόνο για να αυξήσουμε τον αριθμό των χωρών.
Μερικοί από τους ισχυρότερους
Το τρίμηνο περιλαμβάνει ορισμένους πραγματικά μεγάλους σεισμούς:
7 Ιουνίου: Μ7,8 στο Μιντανάο των Φιλιππίνων.
Ακολούθησαν αρκετοί ακόμη σεισμοί Μ6+ στην ίδια ευρύτερη περιοχή.
17 Ιουλίου: Μ7,3 κοντά στις ακτές της Chiapas στο Μεξικό.
10 Αυγούστου: Μ7,4 στην Κολομβία.
14 Αυγούστου: Μ7,7 στην περιοχή Flores της Ινδονησίας, με νέο σεισμό Μ6,1 λίγη ώρα αργότερα.
15 Αυγούστου: Μ6,9 στη βόρεια Σουμάτρα.
20 Αυγούστου: Μ6,7 στο κεντρικό Περού.
23 Αυγούστου: Μ6,0 στην περιοχή του Hokkaido της Ιαπωνίας.
24 Αυγούστου: Μ6,0 στη Banda Sea.
Η Ιαπωνία είχε επίσης σεισμούς Μ6+ στο Honshu, στο Hokkaido, στο Kyushu και στα Ryukyu, ενώ η Καμτσάτκα και οι Κουρίλες της Ρωσίας παρουσίασαν επανειλημμένη δραστηριότητα τον Ιούνιο.
Είναι ασυνήθιστο ότι γίνονται τόσοι σεισμοί;
Εδώ χρειάζεται ψυχραιμία αλλά και επιστημονική ακρίβεια.
Το να βλέπουμε πολλούς σεισμούς 6 και 7 Ρίχτερ σε διάστημα λίγων εβδομάδων ασφαλώς τραβά την προσοχή.
Αυτό όμως δεν σημαίνει από μόνο του ότι όλοι αυτοί οι σεισμοί αποτελούν μία ενιαία σεισμική ακολουθία.
Μιλάμε για μία γεωλογικά ενεργό ζώνη περίπου 40.000 χιλιομέτρων, πάνω στην οποία βρίσκεται περίπου το 90% της παγκόσμιας σεισμικότητας. Ένας σεισμός στην Ινδονησία μπορεί να απέχει χιλιάδες χιλιόμετρα και να έχει εντελώς διαφορετικό τεκτονικό μηχανισμό από έναν σεισμό στο Μεξικό.
Η χρονική γειτνίαση δύο σεισμών δεν αποδεικνύει ότι ο ένας προκάλεσε τον άλλο.
Και η Ελλάδα πού βρίσκεται σε όλα αυτά;
Εδώ υπάρχει μία πολύ σημαντική διάκριση.
Η Ελλάδα δεν ανήκει στο Ring of Fire του Ειρηνικού.
Η σεισμικότητά της προέρχεται από άλλο τεκτονικό σύστημα, αυτό της ανατολικής Μεσογείου.
Στην περιοχή της Ελλάδας η γεωλογική εικόνα είναι σύνθετη. Νότια της χώρας, η Νουβιακή, δηλαδή το βόρειο τμήμα της Αφρικανικής πλάκας, καταβυθίζεται κάτω από το Αιγαιακό σύστημα κατά μήκος του Ελληνικού Τόξου.
Το USGS περιγράφει τον Ελληνικό Τόξο ως την πλέον σεισμικά ενεργή περιοχή της Ευρώπης και αναφέρει την καταβύθιση της Νουβιακής πλάκας κάτω από το Αιγαιακό μπλοκ.
Το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών περιγράφει επίσης την Ελληνική Ζώνη Καταβύθισης ως κρίσιμο όριο πλακών στην ανατολική Μεσόγειο, όπου συγκλίνουν η Αφρικανική και η Ευρασιατική πλάκα.
Στην πραγματικότητα, το ελληνικό τεκτονικό παζλ είναι ακόμη πιο πολύπλοκο, καθώς συμμετέχουν το Αιγαιακό και το Ανατολιακό μικροτεκτονικό σύστημα και εκτεταμένα ενεργά ρήγματα.
Γι’ αυτό είναι καλύτερο επιστημονικά να πούμε:
Η Ελλάδα δεν βρίσκεται στο ίδιο περι-Ειρηνικό τεκτονικό σύστημα με την Ιαπωνία, τις Φιλιππίνες, την Ινδονησία ή τη Χιλή.
Και όχι απλώς ότι «βρίσκεται σε άλλη πλάκα», επειδή οι μεγάλες πλάκες και οι μικροπλάκες σχηματίζουν πολύ πιο σύνθετα όρια.
Έχουμε όμως και εμείς ζώνη καταβύθισης
Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ομοιότητα.
Η βασική φυσική διαδικασία που δημιουργεί πολλούς μεγάλους σεισμούς γύρω από τον Ειρηνικό, δηλαδή η καταβύθιση μιας λιθοσφαιρικής πλάκας κάτω από μία άλλη, υπάρχει και στην Ελλάδα.
Νότια της Κρήτης βρίσκεται η Ελληνική Τάφρος και το Ελληνικό Τόξο.
Το USGS αναφέρει ότι κοντά στην Κρήτη η Νουβιακή πλάκα καταβυθίζεται κάτω από το Αιγαίο και ότι στην περιοχή καταγράφονται τόσο επιφανειακοί όσο και σεισμοί ενδιάμεσου βάθους.
Αυτή η διαδικασία συνδέεται επίσης με το Ηφαιστειακό Τόξο του Νοτίου Αιγαίου, στο οποίο ανήκουν η Σαντορίνη και άλλα ηφαιστειακά κέντρα. Το USGS συνδέει ευθέως τη δημιουργία του ενεργού ηφαιστειακού τόξου του Αιγαίου με την καταβύθιση της ανατολικής Μεσογείου κάτω από το Αιγαίο.
Άρα η Ελλάδα διαθέτει ισχυρή σεισμικότητα και ενεργή τεκτονική.
Αλλά όχι επειδή αποτελεί προέκταση του Ring of Fire.
Μπορεί ένας σεισμός στην Ιαπωνία να «έρθει» στην Ελλάδα;
Όχι με τον τρόπο που συχνά παρουσιάζεται στα κοινωνικά δίκτυα.
Ένας πολύ μεγάλος σεισμός μεταβάλλει πράγματι τα πεδία τάσεων γύρω από το ρήγμα του και τα σεισμικά κύματα ταξιδεύουν σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να υποστηρίξουμε ότι ένας σεισμός στην Ιαπωνία θα μεταφερθεί διαδοχικά από χώρα σε χώρα μέχρι να προκαλέσει σεισμό στην Ελλάδα.
Δεν υπάρχει γνωστός μηχανισμός που να μας επιτρέπει να χρησιμοποιήσουμε τη σημερινή δραστηριότητα του Ring of Fire ως πρόγνωση μεγάλου σεισμού στην Ελλάδα.
Το ελληνικό σύστημα έχει τα δικά του ρήγματα, τις δικές του τεκτονικές κινήσεις και τη δική του συσσώρευση τάσεων.
Ο πλανήτης δεν είναι ακίνητος
Ίσως αυτό είναι και το πιο εντυπωσιακό συμπέρασμα.
Κοιτάζουμε έναν χάρτη και βλέπουμε ηπείρους και ωκεανούς που μοιάζουν αιώνιοι και ακίνητοι.
Στη γεωλογική πραγματικότητα όμως, τίποτε δεν είναι ακίνητο.
Στο East Pacific Rise γεννιέται νέος ωκεάνιος φλοιός.
Στις Άνδεις η μία πλάκα βυθίζεται κάτω από την άλλη.
Στην Καλιφόρνια δύο τεράστιες πλάκες γλιστρούν η μία δίπλα στην άλλη.
Στην Ιαπωνία συγκλίνουν διαφορετικά τεκτονικά συστήματα.
Στην Ινδονησία ένα νέο ηφαιστειακό νησί αναδύθηκε εκεί όπου ένα παλαιότερο καταστράφηκε.
Στη Νέα Ζηλανδία η Πλάκα του Ειρηνικού συνεχίζει να βυθίζεται κάτω από την Αυστραλιανή.
Και χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, κάτω από το Αιγαίο, η Ελλάδα ζει τον δικό της τεκτονικό κύκλο.
Οι σεισμοί και τα ηφαίστεια δεν είναι διαφορετικές ιστορίες ενός ανήσυχου πλανήτη.
Είναι διαφορετικές εκφράσεις του ίδιου πράγματος:
της Γης που εξακολουθεί να εξελίσσεται κάτω από τα πόδια μας.
Πηγές
National Geographic Education, Plate Tectonics and the Ring of Fire
U.S. Geological Survey, Earthquake Hazards Program
Swiss Seismological Service, ETH Zürich, Worldwide earthquakes M6+ during the last 90 days
Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Ελληνική Ζώνη Καταβύθισης
USGS, μελέτες για το Ελληνικό Τόξο και την τεκτονική του Αιγαίου
Βίντεο: National Geographic Education – Tectonic Plates
