Σε βάθος μόλις δύο ή τριών μέτρων, εκεί όπου το φως του ήλιου εξακολουθεί να φτάνει στον βυθό και τα ψάρια κινούνται ανάμεσα στις πέτρες, μπορεί να κρύβεται ένας κόσμος πολύ πιο πλούσιος απ’ όσο φανταζόμαστε κοιτάζοντας τη θάλασσα από την ακτή.
Στα νερά του Βαρνάβα, στη βορειοανατολική Αττική, εντοπίστηκαν άδεια κελύφη διαφορετικών θαλάσσιων μαλακίων. Άλλα μεγάλα, βαριά και καφέ, άλλα λεία και γυαλιστερά και ένα πολύ μικρότερο, που εξωτερικά δεν προδίδει σχεδόν καθόλου το εντυπωσιακό ιριδίζον εσωτερικό του.
Δεν είναι απλώς όμορφα αντικείμενα του βυθού. Κάθε κέλυφος είναι ένα μικρό απομεινάρι ενός οργανισμού που κάποτε έζησε εκεί και συγχρόνως ένα παράθυρο στη βιοποικιλότητα των ελληνικών θαλασσών.
Haliotis, το «αυτί της θάλασσας»
Από τα πιο ιδιαίτερα κελύφη είναι αναμφίβολα το μικρό Haliotis, ένα θαλάσσιο γαστερόποδο γνωστό διεθνώς ως abalone και με την πολύ παραστατική ονομασία «αυτί της θάλασσας».
Αρκεί να κοιτάξει κανείς το σχήμα του για να καταλάβει από πού προέρχεται το όνομα. Το κέλυφος είναι πεπλατυσμένο, ωοειδές και ελαφρά καμπυλωμένο, θυμίζοντας μικρό αυτί.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η σειρά από στρογγυλές οπές που βρίσκεται κατά μήκος της μίας πλευράς.
Οι τρύπες αυτές δεν είναι αποτέλεσμα φθοράς. Δημιουργούνται φυσιολογικά καθώς μεγαλώνει το κέλυφος και σχετίζονται με τη ροή του νερού και λειτουργίες του ζώου. Καθώς το Haliotis μεγαλώνει, παλαιότερες οπές κλείνουν και δημιουργούνται νέες.
Τα Haliotis ζουν σε σκληρά, βραχώδη υποστρώματα, ακόμη και σε μικρά βάθη. Το ζωντανό ζώο διαθέτει ένα μεγάλο μυώδες πόδι, χάρη στο οποίο προσκολλάται εξαιρετικά ισχυρά στον βράχο.
Ένα ουράνιο τόξο κρυμμένο στο εσωτερικό
Αν η εξωτερική πλευρά του κελύφους είναι διακριτική, η εσωτερική είναι ακριβώς το αντίθετο.
Γαλάζιο, πράσινο, τιρκουάζ, ροζ και μωβ αλλάζουν καθώς μεταβάλλεται η γωνία του φωτός.
Το φαινόμενο οφείλεται στο μάργαρο, το γνωστό nacre ή mother of pearl, που καλύπτει το εσωτερικό του κελύφους.
Το μάργαρο έχει μια εξαιρετικά οργανωμένη μικροσκοπική δομή. Στα Haliotis αποτελείται από στρώσεις στις οποίες συμμετέχουν μικροσκοπικές πλάκες αραγωνίτη μαζί με οργανικά συστατικά. Η αλληλεπίδραση του φωτός με αυτή τη δομή δημιουργεί τον χαρακτηριστικό ιριδισμό.
Το αποτέλεσμα μοιάζει σχεδόν ζωγραφισμένο, αλλά είναι εξ ολοκλήρου δημιούργημα του ίδιου του οργανισμού.
Τα μεγάλα Glycymeris
Εντελώς διαφορετική εικόνα παρουσιάζουν τα μεγάλα, σχεδόν κυκλικά και πολύ βαριά κελύφη.
Τα χαρακτηριστικά τους παραπέμπουν στο γένος Glycymeris, δίθυρα μαλάκια με ιδιαίτερα γερό και παχύ κέλυφος.
Εξωτερικά κυριαρχούν οι καφέ αποχρώσεις και οι πολυάριθμες γραμμές της επιφάνειας. Το πραγματικά εντυπωσιακό χαρακτηριστικό όμως αποκαλύπτεται όταν δούμε το εσωτερικό τους.
Πάνω στο ανοιχτόχρωμο εσωτερικό εμφανίζονται μεγάλες περιοχές βαθύ μωβ έως σοκολατί χρώματος.
Ο συγκεκριμένος συνδυασμός χαρακτηριστικών ταιριάζει ιδιαίτερα με το Glycymeris pilosa. Η επιστημονική βιβλιογραφία περιγράφει στο είδος χαρακτηριστικές καφέ έως ιώδεις κηλίδες στο εσωτερικό των βαλβίδων. Ωστόσο, επειδή συγγενικά Glycymeris παρουσιάζουν μορφολογικές ομοιότητες, η ταυτοποίηση ενός δείγματος αποκλειστικά από φωτογραφίες δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως απόλυτη.
Τα γυαλιστερά δίθυρα
Ανάμεσα στα μεγάλα καφέ κελύφη ξεχωρίζουν και ορισμένα πολύ πιο λεία και γυαλιστερά.
Έχουν καστανή εξωτερική επιφάνεια με ομόκεντρες ζώνες και ανοιχτόχρωμο εσωτερικό. Τα χαρακτηριστικά τους είναι συμβατά με την Callista chione, ένα μεγάλο δίθυρο της οικογένειας Veneridae που απαντά στη Μεσόγειο.
Η Callista chione διαθέτει μεγάλο και συμπαγές κέλυφος, χαρακτηριστικά λεία και γυαλιστερή εξωτερική επιφάνεια με λεπτές ομόκεντρες γραμμές, ενώ το εσωτερικό της είναι λευκό έως απαλά ροζ. Ζει σε αμμώδεις βυθούς, όπου το ζωντανό ζώο παραμένει θαμμένο στο υπόστρωμα και τρέφεται φιλτράροντας το νερό.
Η σύγκριση με τα Glycymeris είναι εντυπωσιακή. Παρότι και τα δύο είναι δίθυρα μαλάκια, τα κελύφη τους έχουν τελείως διαφορετική υφή, μορφή και χρωματισμό.
Το κέλυφος δεν είναι ένα «σπίτι» που βρίσκει το μαλάκιο
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πράγματα σχετικά με τα κοχύλια είναι ότι το ζώο δεν βρίσκει ένα κέλυφος και εγκαθίσταται μέσα σε αυτό.
Το κατασκευάζει το ίδιο.
Ο μανδύας του μαλακίου εκκρίνει τα υλικά από τα οποία δημιουργείται το κέλυφος και, καθώς το ζώο μεγαλώνει, μεγαλώνει μαζί του και το προστατευτικό του περίβλημα.
Γι’ αυτό βλέπουμε στην εξωτερική επιφάνεια πολλών δίθυρων γραμμές και ζώνες ανάπτυξης.
Δεν αποτελούν απλώς διακόσμηση. Είναι αποτέλεσμα της διαδικασίας με την οποία δημιουργήθηκε το κέλυφος κατά τη διάρκεια της ζωής του ζώου.
Γαστερόποδα και δίθυρα: δύο διαφορετικοί κόσμοι
Στην καθημερινή γλώσσα συνηθίζουμε να αποκαλούμε όλα αυτά «κοχύλια» ή «αχιβάδες». Στην πραγματικότητα όμως δεν πρόκειται για την ίδια κατηγορία ζώων.
Το Haliotis είναι γαστερόποδο και διαθέτει ένα ενιαίο κέλυφος.
Τα Glycymeris και Callista είναι δίθυρα. Το κέλυφός τους αποτελείται από δύο βαλβίδες που ενώνονται στην περιοχή της άρθρωσης και περικλείουν το σώμα του ζώου.
Όταν στον βυθό βρίσκεται μία μόνο βαλβίδα ενός δίθυρου, αυτό που βλέπουμε είναι ουσιαστικά το μισό από το αρχικό κέλυφος.
Παρατηρούμε χωρίς να αφαιρούμε τη ζωντανή ζωή
Υπάρχει μία σημαντική διαφορά ανάμεσα σε ένα άδειο κέλυφος και ένα ζωντανό μαλάκιο.
Ένα ζωντανό Haliotis παραμένει προσκολλημένο στον βράχο και το σώμα του καταλαμβάνει το εσωτερικό του κελύφους. Ένα ζωντανό δίθυρο βρίσκεται ανάμεσα στις δύο ενωμένες βαλβίδες του.
Τα ζωντανά μαλάκια δεν τα αποκολλάμε και δεν τα συλλέγουμε.
Ιδιαίτερη προσοχή αξίζουν επίσης τα άδεια σπειροειδή κελύφη γαστερόποδων, καθώς ο αρχικός οργανισμός μπορεί να έχει φύγει αλλά το κέλυφος να χρησιμοποιείται πλέον από κάποιον ερημίτη.
Οι μεμονωμένες βαλβίδες των δίθυρων δεν λειτουργούν ως αντίστοιχα «σπίτια» για ερημίτες, αν και παραμένουν φυσικό υλικό του βυθού και μπορούν να αποτελούν υπόστρωμα για άλλους μικρούς οργανισμούς.
Μια άλλη ματιά στη θάλασσα του Βαρνάβα
Ίσως το πιο ενδιαφέρον από όλα είναι ότι αυτά τα κελύφη δεν προέρχονται από κάποια μακρινή τροπική θάλασσα.
Βρέθηκαν μέσα στη θάλασσα του Βαρνάβα, σε μικρό βάθος περίπου δύο έως τριών μέτρων.
Σε έναν βυθό όπου κινούνται ψάρια και η ζωή συνεχίζεται λίγα μόλις μέτρα από την ακτή, διαφορετικά μαλάκια αφήνουν πίσω τους μικρά ίχνη της παρουσίας τους.
Κάποια είναι μεγάλα και βαριά. Κάποια καφέ και γυαλιστερά. Κάποια έχουν ένα παράξενο μωβ εσωτερικό.
Και κάποιο μικρό Haliotis μπορεί εξωτερικά να μοιάζει ασήμαντο, μέχρι να το φωτίσει ο ήλιος από τη σωστή γωνία και να αποκαλύψει στο εσωτερικό του ένα ολόκληρο φάσμα χρωμάτων.
Αρκεί μερικές φορές να κοιτάξουμε λίγο πιο προσεκτικά έναν γνώριμο βυθό για να ανακαλύψουμε πόσο λιγότερο γνώριμος είναι απ’ όσο νομίζαμε.
* Κανένα μαλάκιο δεν βλάφτηκε για τις ανάγκες της φωτογράφισης. Όλα τα κελύφη βρέθηκαν ήδη άδεια.
