Σήμερα η λίμνη του Μαραθώνα μοιάζει να ήταν ανέκαθεν μέρος του τοπίου της βορειοανατολικής Αττικής. Τα ήρεμα νερά, οι καλαμιώνες, τα πεύκα και οι λόφοι που καθρεφτίζονται στην επιφάνειά της δημιουργούν την εικόνα μιας φυσικής λίμνης.

Στην πραγματικότητα, όμως, η λίμνη δεν υπήρχε πριν από περίπου έναν αιώνα.

Δημιουργήθηκε από ένα από τα σημαντικότερα τεχνικά έργα της νεότερης Ελλάδας, με σκοπό να αντιμετωπιστεί η μεγάλη έλλειψη νερού που απειλούσε την Αθήνα. Στα χρόνια που ακολούθησαν, το φράγμα του Μαραθώνα δεν έγινε μόνο σύμβολο εκσυγχρονισμού. Βρέθηκε στο επίκεντρο ενός δραματικού επεισοδίου κατά την αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων το 1944, όταν η ανατίναξή του θα μπορούσε να στερήσει από την πρωτεύουσα το νερό και να προκαλέσει ανυπολόγιστη καταστροφή.

Παράλληλα, γύρω από τον τεχνητό ταμιευτήρα αναπτύχθηκε σταδιακά ένα πολύτιμο οικοσύστημα. Ένα οικοσύστημα που σήμερα δοκιμάζεται από την ξηρασία, την ανθρώπινη πίεση και, κυρίως, τις επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές της Αττικής.

Πριν από τη λίμνη υπήρχε μια κοιλάδα

Η λίμνη του Μαραθώνα σχηματίστηκε στη συμβολή των ρεμάτων του Χάραδρου και του Βαρνάβα. Πριν από την κατασκευή του φράγματος, στην περιοχή υπήρχε μια κοιλάδα, μέσα από την οποία περνούσαν τα νερά των χειμάρρων.

Όταν το φράγμα έκλεισε τη φυσική έξοδο των νερών, η κοιλάδα άρχισε να πλημμυρίζει σταδιακά. Το νερό κάλυψε το χαμηλότερο τμήμα της και δημιούργησε τον σημερινό ταμιευτήρα.

Η λίμνη, επομένως, δεν είναι φυσική αλλά τεχνητή. Παρόλα αυτά, μέσα σε λίγες δεκαετίες η φύση άρχισε να την οικειοποιείται. Εκεί όπου υπήρχαν πλαγιές και κοίτες ρεμάτων, δημιουργήθηκαν νέες όχθες, υγρές ζώνες, καλαμιώνες και καταφύγια για ζώα και πουλιά.

Γιατί χρειάστηκε να κατασκευαστεί το φράγμα

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Αθήνα αντιμετώπιζε σοβαρό πρόβλημα ύδρευσης. Η πόλη μεγάλωνε γρήγορα, ενώ οι υπάρχουσες πηγές και τα παλαιότερα υδραγωγεία δεν επαρκούσαν πλέον.

Η κατάσταση έγινε πολύ πιο πιεστική μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Η άφιξη μεγάλου αριθμού προσφύγων αύξησε απότομα τον πληθυσμό της Αθήνας και του Πειραιά, δημιουργώντας νέες συνοικίες και πολύ μεγαλύτερες ανάγκες σε πόσιμο νερό.

Το 1925 υπογράφηκε σύμβαση με την αμερικανική εταιρεία Ulen & Company για την κατασκευή ενός ολοκληρωμένου συστήματος ύδρευσης. Στο πλαίσιο αυτού του έργου ιδρύθηκε η Ελληνική Εταιρεία Υδάτων, πρόδρομος της σημερινής ΕΥΔΑΠ.

Οι εργασίες στο φράγμα άρχισαν το 1926 και ολοκληρώθηκαν το 1929. Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 25 Οκτωβρίου 1929, ενώ η συστηματική παροχή νερού προς την Αθήνα άρχισε λίγο αργότερα.

Ένα γιγάντιο έργο για την εποχή του

Η κατασκευή του φράγματος ήταν εξαιρετικά απαιτητική για τα τεχνικά μέσα της δεκαετίας του 1920. Δημιουργήθηκε ένα ολόκληρο εργοτάξιο, με κατοικίες, εγκαταστάσεις, δρόμους και υποδομές για τους εργαζομένους.

Το φράγμα είναι κατασκευασμένο από σκυρόδεμα και λιθοδομή και λειτουργεί ως φράγμα βαρύτητας. Αυτό σημαίνει ότι αντιστέκεται στην τεράστια πίεση του νερού κυρίως χάρη στο ίδιο του το βάρος.

Τα επίσημα τεχνικά στοιχεία της ΕΥΔΑΠ δείχνουν το μέγεθος του έργου:

• το μέγιστο ύψος του είναι 54 μέτρα,
• το μήκος της στέψης του φτάνει τα 285 μέτρα,
• το πλάτος της βάσης αγγίζει τα 48 μέτρα,
• η επιφάνεια της λίμνης στη στάθμη υπερχείλισης είναι περίπου 2,45 τετραγωνικά χιλιόμετρα,
• η συνολική χωρητικότητα του ταμιευτήρα φτάνει περίπου τα 41 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού,
• η λεκάνη απορροής του καλύπτει περίπου 118 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Για τη μεταφορά του νερού κατασκευάστηκε επίσης η σήραγγα του Μπογιατίου, μήκους περίπου 13,5 χιλιομέτρων, μέσω της οποίας το νερό κατευθυνόταν προς τις εγκαταστάσεις επεξεργασίας και το υδρευτικό δίκτυο της Αθήνας.

Το μοναδικό πεντελικό μάρμαρο

Το φράγμα του Μαραθώνα έχει ένα χαρακτηριστικό που το κάνει ξεχωριστό σε παγκόσμιο επίπεδο: η εξωτερική του επιφάνεια είναι επενδεδυμένη με λευκό πεντελικό μάρμαρο.

Το ίδιο είδος μαρμάρου χρησιμοποιήθηκε σε ορισμένα από τα σημαντικότερα μνημεία της αρχαίας Αθήνας, ανάμεσά τους και ο Παρθενώνας.

Η επιλογή του δεν ήταν μόνο αισθητική. Το νέο τεχνικό έργο έπρεπε να συνδεθεί συμβολικά με το αρχαίο παρελθόν της χώρας. Η νεότερη Ελλάδα παρουσίαζε το φράγμα ως έναν σύγχρονο άθλο, ντυμένο με το υλικό της κλασικής της ιστορίας.

Ο μικρός ναός κάτω από το φράγμα

Στη βάση του φράγματος κατασκευάστηκε ένα μικρό μαρμάρινο οικοδόμημα, γνωστό ως Ναός του Μαραθώνα.

Πρόκειται για αντίγραφο του Θησαυρού των Αθηναίων στους Δελφούς, του μνημείου που σύμφωνα με την παράδοση συνδέεται με τη νίκη των Αθηναίων στη Μάχη του Μαραθώνα.

Ο μικρός ναός λειτουργεί σαν γέφυρα ανάμεσα σε δύο διαφορετικές εποχές. Από τη μία βρίσκεται η αρχαία νίκη του Μαραθώνα και από την άλλη η τεχνική προσπάθεια μιας χώρας να εξασφαλίσει νερό για τη σύγχρονη πρωτεύουσά της.

Η λίμνη που ξεδίψασε την Αθήνα

Για περίπου τρεις δεκαετίες η λίμνη του Μαραθώνα αποτέλεσε τον σημαντικότερο υδροδοτικό πόρο της Αθήνας.

Η κατασκευή της άλλαξε ριζικά την καθημερινότητα των κατοίκων. Μέχρι τότε, σημαντικό μέρος της διανομής νερού γινόταν από πηγάδια, δημόσιες βρύσες ή από τους λεγόμενους νερουλάδες, οι οποίοι μετέφεραν και πουλούσαν νερό στις γειτονιές.

Από το 1931 έως το 1959 ο Μαραθώνας αποτέλεσε τον κύριο ταμιευτήρα της πρωτεύουσας. Καθώς όμως η Αθήνα συνέχισε να μεγαλώνει, χρειάστηκαν νέες πηγές. Ακολούθησε η αξιοποίηση της Υλίκης και αργότερα των ταμιευτήρων του Μόρνου και του Ευήνου.

Η λίμνη του Μαραθώνα εξακολουθεί να αποτελεί ενεργό μέρος του υδροδοτικού συστήματος, παρότι δεν σηκώνει πλέον μόνη της το βάρος της υδροδότησης της πρωτεύουσας.

Το φράγμα στα χρόνια της γερμανικής Κατοχής

Ένας κρίσιμος στόχος

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, το φράγμα του Μαραθώνα είχε τεράστια στρατηγική σημασία.

Δεν ήταν απλώς ένα τεχνικό μνημείο. Ήταν η βασική πηγή νερού για εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους της Αθήνας και του Πειραιά.

Η καταστροφή του θα μπορούσε να προκαλέσει δύο διαφορετικές καταστροφές:

Πρώτον, θα διέκοπτε ή θα αποδιοργάνωνε σοβαρά την υδροδότηση της πρωτεύουσας.

Δεύτερον, ανάλογα με τον τρόπο και το σημείο της ανατίναξης, η απότομη απελευθέρωση μεγάλου όγκου νερού θα μπορούσε να προκαλέσει πλημμυρικό κύμα στην κατάντη κοιλάδα.

Το γερμανικό σχέδιο καταστροφής

Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1944 ήταν πλέον φανερό ότι οι γερμανικές δυνάμεις θα αναγκάζονταν να αποχωρήσουν από την Ελλάδα.

Κατά την υποχώρησή τους, οι Γερμανοί κατέστρεψαν ή προετοίμασαν για καταστροφή λιμάνια, γέφυρες, σιδηροδρομικές εγκαταστάσεις, αποθήκες και άλλες κρίσιμες υποδομές. Στην Αθήνα, το σχέδιο καταστροφών που έχει μείνει γνωστό ως «Χάος» περιλάμβανε, σύμφωνα με ιστορικές αφηγήσεις, εγκαταστάσεις ηλεκτροδότησης, στρατιωτικές υποδομές και το φράγμα του Μαραθώνα.

Στο φράγμα είχαν μεταφερθεί και τοποθετηθεί μεγάλες ποσότητες εκρηκτικών. Ορισμένες μεταγενέστερες αφηγήσεις αναφέρουν έως και 80 τόνους, όμως η ακριβής ποσότητα και αρκετές λεπτομέρειες του επεισοδίου δεν τεκμηριώνονται με την ίδια σαφήνεια σε όλες τις ιστορικές πηγές.

Αυτό που θεωρείται βέβαιο είναι ότι η απειλή αντιμετωπίστηκε ως απολύτως πραγματική.

Πώς αποφεύχθηκε η ανατίναξη

Γύρω από τη διάσωση του φράγματος υπάρχουν διαφορετικές αφηγήσεις, οι οποίες δεν είναι πάντοτε απόλυτα ταυτόσημες.

Σύμφωνα με μία εκδοχή, στελέχη της γερμανικής στρατιωτικής διοίκησης που επιδίωκαν μια συντεταγμένη αποχώρηση χωρίς γενικευμένες καταστροφές διέταξαν τελικά την απομάκρυνση των εκρηκτικών.

Άλλες ιστορικές αφηγήσεις αποδίδουν κρίσιμο ρόλο στις δυνάμεις του ΕΛΑΣ και σε τμήματα μηχανικού, τα οποία φύλαξαν την περιοχή ή έκοψαν τα καλώδια των υπονομεύσεων. Παράλληλα, οι Σύμμαχοι εξέταζαν σχέδιο επέμβασης με ειδικά εκπαιδευμένους άνδρες, επειδή θεωρούσαν τη διάσωση του φράγματος ζήτημα ζωτικής σημασίας.

Η πιθανότερη εικόνα είναι ότι το φράγμα σώθηκε μέσα από έναν συνδυασμό παραγόντων:

• την πίεση της ελληνικής Αντίστασης,
• τη συμμαχική παρακολούθηση και προετοιμασία,
• τις μυστικές διαπραγματεύσεις των τελευταίων ημερών,
• και τη μεταβολή της στάσης ορισμένων Γερμανών αξιωματικών που επιδίωκαν ασφαλή αποχώρηση.

Η Αθήνα απελευθερώθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1944 και το φράγμα παρέμεινε όρθιο.

Η ιστορία του δεν είναι απλώς μια συναρπαστική σελίδα της Κατοχής. Δείχνει πόσο εύκολα το νερό, το πιο βασικό αγαθό μιας πόλης, μπορεί να μετατραπεί σε όπλο πολέμου.

Από τεχνικό έργο σε ζωντανό οικοσύστημα

Όταν δημιουργείται ένας ταμιευτήρας, το αρχικό χερσαίο οικοσύστημα χάνεται κάτω από το νερό. Ταυτόχρονα, όμως, αρχίζει να σχηματίζεται ένα καινούργιο περιβάλλον.

Αυτό συνέβη και στον Μαραθώνα.

Με το πέρασμα των δεκαετιών, οι όχθες αποικίστηκαν από υδρόβια και παρόχθια βλάστηση. Καλάμια, βούρλα, θάμνοι και δέντρα δημιούργησαν μικρές ζώνες προστασίας και αναπαραγωγής για πολλά είδη.

Η μετάβαση δεν έκανε τη λίμνη «φυσική» με τη στενή επιστημονική έννοια. Τη μετέτρεψε, όμως, σε έναν τεχνητό υγρότοπο με πραγματική οικολογική αξία.

Τα πουλιά της λίμνης

Η επιφάνεια του νερού και οι πιο ήσυχες όχθες προσφέρουν χώρο για ξεκούραση, τροφή και προσωρινό καταφύγιο σε υδρόβια και παρυδάτια πουλιά.

Στην ευρύτερη περιοχή μπορούν να συναντηθούν, ανάλογα με την εποχή:

• ερωδιοί,
• κορμοράνοι,
• πρασινοκέφαλες πάπιες και άλλα υδρόβια είδη,
• βουτηχτάρια,
• αλκυόνες,
• αρπακτικά πουλιά,
• μικρότερα μεταναστευτικά είδη.

Δεν σημαίνει ότι όλα αναπαράγονται μόνιμα στη λίμνη. Ορισμένα τη χρησιμοποιούν περιστασιακά ως σταθμό κατά τη μετακίνησή τους, ενώ άλλα αναζητούν τροφή στα ρηχά νερά και στις παρόχθιες εκτάσεις.

Ψάρια, αμφίβια και ερπετά

Στα νερά της λίμνης έχουν εγκατασταθεί πληθυσμοί ψαριών, αρκετοί από τους οποίους συνδέονται με ανθρώπινες εισαγωγές και όχι με την αρχική πανίδα των ρεμάτων.

Στις όχθες και στις μικρές υγρές κοιλότητες μπορούν να βρουν καταφύγιο βάτραχοι και άλλα αμφίβια. Στη γύρω περιοχή ζουν επίσης χελώνες, σαύρες και φίδια, τα οποία αποτελούν φυσικό και αναγκαίο τμήμα του οικοσυστήματος.

Οι καλαμιώνες και η πυκνή βλάστηση δεν είναι «άχρηστα χόρτα». Λειτουργούν σαν βρεφονηπιακός σταθμός της λίμνης, προσφέροντας σημεία αναπαραγωγής, απόκρυψης και τροφής.

Θηλαστικά και δασική ζωή

Η λίμνη περιβάλλεται από μεσογειακή βλάστηση, πευκοδάση, θαμνώνες και αγροτικές εκτάσεις.

Στην ευρύτερη περιοχή μπορούν να κινηθούν αλεπούδες, λαγοί, κουνάβια, νυφίτσες, σκαντζόχοιροι, τρωκτικά και νυχτερίδες. Τα ζώα χρησιμοποιούν τη λίμνη και τα ρέματα ως πηγή νερού, αλλά και ως διάδρομο μετακίνησης ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές βλάστησης.

Η οικολογική αξία της λίμνης, επομένως, δεν περιορίζεται στο νερό. Εξαρτάται από ολόκληρο το μωσαϊκό των γύρω δασών, ρεμάτων, θαμνώνων και ανοιχτών εκτάσεων.

Οι πυρκαγιές της τελευταίας δεκαετίας

Η λίμνη του Μαραθώνα βρίσκεται μέσα σε μια περιοχή που έχει υποστεί επανειλημμένα μεγάλες πυρκαγιές. Η βορειοανατολική Αττική δεν διαθέτει πλέον συνεχές, ώριμο δάσος όπως στο παρελθόν. Μεγάλα τμήματα έχουν καεί, αναγεννηθεί και ξανακαεί πριν προλάβουν να αποκατασταθούν πλήρως.

Δεν έφτασαν όλες οι πυρκαγιές της τελευταίας δεκαετίας μέχρι τις όχθες της λίμνης. Ωστόσο, οι φωτιές στον Μαραθώνα, στο Γραμματικό, στον Βαρνάβα, στην Πεντέλη και στις γύρω περιοχές έχουν σταδιακά κατακερματίσει το ευρύτερο οικολογικό τοπίο.

Η καταστροφική πυρκαγιά του 2024

Η μεγαλύτερη και πιο άμεση πρόσφατη πληγή ήταν η πυρκαγιά που ξεκίνησε από τον Βαρνάβα στις 11 Αυγούστου 2024 και εξαπλώθηκε με μεγάλη ταχύτητα στη βορειοανατολική Αττική.

Η φωτιά πέρασε από περιοχές γύρω από τη λίμνη και κατέκαψε δασικές και θαμνώδεις εκτάσεις που αποτελούσαν μέρος της λεκάνης απορροής της. Δορυφορική αποτίμηση του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών υπολόγισε τη συνολική καμένη έκταση σε περίπου 99.480 στρέμματα.

Οι εικόνες μετά την πυρκαγιά έδειξαν εκτεταμένες μαύρες πλαγιές πολύ κοντά στο νερό, με τη φωτιά να έχει καταστρέψει μέρος της βλάστησης που περιέβαλλε και προστάτευε τον ταμιευτήρα.

Η ίδια η λίμνη δεν «κάηκε». Το νερό, όμως, δεν την κάνει άτρωτη.

Τι προκαλεί μια φωτιά γύρω από έναν ταμιευτήρα

Απώλεια της προστατευτικής βλάστησης

Οι ρίζες των φυτών συγκρατούν το χώμα στις πλαγιές. Όταν η βλάστηση καίγεται, το έδαφος μένει γυμνό και ευάλωτο.

Με τις πρώτες ισχυρές βροχές, χώμα, στάχτη, πέτρες και καμένα οργανικά υλικά μπορούν να παρασυρθούν προς τα ρέματα και τελικά μέσα στη λίμνη.

Διάβρωση και φερτά υλικά

Η αυξημένη διάβρωση μεταφέρει λάσπη και ιζήματα στον ταμιευτήρα. Μακροπρόθεσμα, η συσσώρευση φερτών υλικών μπορεί να μειώνει τον ωφέλιμο όγκο μιας λίμνης και να μεταβάλλει τις ρηχές παρόχθιες ζώνες.

Δεν σημαίνει ότι μία μόνο πυρκαγιά θα γεμίσει τον ταμιευτήρα με λάσπη. Σημαίνει όμως ότι οι επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές αυξάνουν σταδιακά την πίεση.

Στάχτη και θρεπτικά στοιχεία στο νερό

Η στάχτη περιέχει ενώσεις αζώτου, φωσφόρου, άνθρακα και διάφορα μέταλλα. Όταν μεγάλες ποσότητες καταλήγουν στο νερό, μπορούν να επηρεάσουν προσωρινά τη θολότητα, το οξυγόνο και τη χημική του ισορροπία.

Η αύξηση των θρεπτικών στοιχείων μπορεί, κάτω από κατάλληλες συνθήκες, να ευνοήσει την υπερβολική ανάπτυξη φυτοπλαγκτού ή κυανοβακτηρίων. Αυτές οι συνέπειες δεν προκύπτουν αυτόματα μετά από κάθε φωτιά. Εξαρτώνται από τη βροχή, την κλίση του εδάφους, την έκταση και ένταση της καύσης, καθώς και από τη λειτουργία και παρακολούθηση του ταμιευτήρα.

Αύξηση της θερμοκρασίας του εδάφους και των όχθεων

Η σκιά των δέντρων και των θάμνων διατηρεί πιο ήπιες συνθήκες στις όχθες και στα ρέματα.

Όταν η βλάστηση εξαφανίζεται, το έδαφος θερμαίνεται περισσότερο, χάνει γρηγορότερα την υγρασία του και δυσκολεύεται να υποστηρίξει μικρούς οργανισμούς, αμφίβια και ασπόνδυλα.

Απώλεια καταφυγίων

Πουλιά, ερπετά και θηλαστικά μπορεί να επιβιώσουν από το άμεσο πέρασμα της φωτιάς, αλλά να χάσουν τις φωλιές, τις κρυψώνες και τις πηγές τροφής τους.

Η λίμνη μπορεί προσωρινά να λειτουργήσει ως τόπος σωτηρίας για ορισμένα ζώα. Όμως, όταν οι γύρω πλαγιές έχουν καεί, το νερό μετατρέπεται σε μια γαλάζια νησίδα μέσα σε μια φτωχότερη και πιο αφιλόξενη γη.

Το πρόβλημα των επαναλαμβανόμενων πυρκαγιών

Τα μεσογειακά οικοσυστήματα έχουν εξελιχθεί με την παρουσία της φωτιάς και αρκετά φυτά μπορούν να αναγεννηθούν μετά από αυτήν.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι το δάσος αντέχει απεριόριστες πυρκαγιές.

Όταν μια περιοχή ξανακαίγεται μέσα σε λίγα χρόνια, τα νεαρά πεύκα μπορεί να μην έχουν προλάβει να παράγουν αρκετούς σπόρους. Το έδαφος χάνει οργανική ύλη, η διάβρωση εντείνεται και το δάσος μπορεί να αντικατασταθεί από φτωχότερη, χαμηλή βλάστηση.

Η ανασκόπηση της αντιπυρικής περιόδου του 2024 από το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και το WWF επισημαίνει ότι τμήματα της καμένης έκτασης στη βορειοανατολική Αττική είχαν καεί ξανά μέσα σε χρονικό διάστημα μικρότερο των είκοσι ετών.

Για τη λεκάνη της λίμνης αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Η κατάσταση του νερού εξαρτάται από την κατάσταση της γης που το συλλέγει.

Επηρεάστηκε το πόσιμο νερό;

Το γεγονός ότι στάχτη ή φερτά υλικά μπορούν να φτάσουν σε έναν ταμιευτήρα δεν σημαίνει ότι το νερό περνά ανεπεξέργαστο στις βρύσες.

Το νερό του υδροδοτικού συστήματος παρακολουθείται και υφίσταται επεξεργασία πριν διανεμηθεί. Παράλληλα, η ύδρευση της Αθήνας βασίζεται σε ένα ευρύτερο και διασυνδεδεμένο σύστημα ταμιευτήρων και όχι αποκλειστικά στη λίμνη του Μαραθώνα.

Ωστόσο, η προστασία της λεκάνης απορροής παραμένει πολύτιμη. Όσο πιο υγιές είναι το δάσος και όσο λιγότερη διάβρωση υπάρχει, τόσο πιο εύκολη και ασφαλής γίνεται η διαχείριση του νερού.

Η πρόληψη της ρύπανσης στη φύση είναι πάντοτε προτιμότερη από την προσπάθεια αφαίρεσής της αργότερα με τεχνικά μέσα.

Μια λίμνη με τρεις διαφορετικές ζωές

Η λίμνη του Μαραθώνα έχει ζήσει τρεις παράλληλες ιστορίες.

Η πρώτη είναι η ιστορία του νερού. Δημιουργήθηκε για να ξεδιψάσει μια πρωτεύουσα που μεγάλωνε ταχύτερα από τις υποδομές της.

Η δεύτερη είναι η ιστορία του πολέμου. Το 1944 βρέθηκε ένα βήμα πριν από την καταστροφή, επειδή το νερό της μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως μέσο εκβιασμού και χάους.

Η τρίτη είναι η ιστορία της φύσης. Ένα τεχνητό έργο μετατράπηκε σταδιακά σε ζωντανό περιβάλλον, γεμάτο πουλιά, ψάρια, αμφίβια, ερπετά και θηλαστικά.

Σήμερα αυτές οι τρεις ιστορίες συναντιούνται ξανά.

Το φράγμα πρέπει να προστατεύεται ως κρίσιμη υποδομή και ιστορικό μνημείο. Η λίμνη πρέπει να προστατεύεται ως πολύτιμος υδάτινος πόρος. Και οι γύρω δασικές εκτάσεις πρέπει να αποκατασταθούν, όχι μόνο για την ομορφιά του τοπίου, αλλά επειδή αποτελούν τη φυσική ασπίδα του νερού.

Η επόμενη ημέρα μετά τις φωτιές

Η αναγέννηση της περιοχής δεν σημαίνει απλώς ότι θα φυτευτούν γρήγορα χιλιάδες δέντρα.

Χρειάζεται επιστημονική παρακολούθηση, ώστε να διαπιστωθεί πού μπορεί να αναγεννηθεί φυσικά το δάσος και πού απαιτούνται παρεμβάσεις. Χρειάζονται κορμοδέματα και άλλα αντιδιαβρωτικά έργα στις κατάλληλες θέσεις, προστασία των ρεμάτων, απομάκρυνση επικίνδυνων απορριμμάτων και συνεχής έλεγχος της ποιότητας του νερού.

Πάνω απ’ όλα, χρειάζεται να μη ξανακαεί η αναγέννηση πριν προλάβει να γίνει δάσος.

Η φύση μπορεί να επιστρέψει. Δεν μπορεί όμως να το κάνει όταν κάθε νέα αρχή μετατρέπεται, μέσα σε λίγα καλοκαίρια, ξανά σε στάχτη.

Το νερό θυμάται το τοπίο του

Η λίμνη του Μαραθώνα δημιουργήθηκε από τον άνθρωπο, αλλά δεν του ανήκει αποκλειστικά.

Ανήκει στα πουλιά που σταματούν στις όχθες της, στα ζώα που κατεβαίνουν τη νύχτα για νερό, στα φυτά που συγκρατούν το χώμα, στους ανθρώπους που εξαρτώνται από το υδροδοτικό σύστημα και στις επόμενες γενιές που δικαιούνται να γνωρίσουν το τοπίο ζωντανό.

Το φράγμα σώθηκε από τα εκρηκτικά του πολέμου.

Σήμερα χρειάζεται να σωθεί ο κόσμος που το περιβάλλει από μια πιο αργή αλλά εξίσου πραγματική απειλή: την επαναλαμβανόμενη καταστροφή των δασών, την ξηρασία και την εγκατάλειψη.

Γιατί η λίμνη δεν αρχίζει στην άκρη του νερού.

Αρχίζει ψηλά στις πλαγιές, μέσα στα ρέματα, στις ρίζες των δέντρων και σε κάθε κομμάτι γης που συγκρατεί τη βροχή πριν αυτή φτάσει στον ταμιευτήρα. Εκεί γράφεται σήμερα το επόμενο κεφάλαιο της ιστορίας της.