Στέκονται όρθιες εδώ και περίπου δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Με βαριά ενδύματα που μοιάζουν να κυλούν επάνω στο μάρμαρο, περίτεχνες πλεξούδες και μια παράξενη ισορροπία ανάμεσα στη δύναμη και τη χάρη.
Οι Καρυάτιδες δεν είναι απλώς έξι όμορφα αγάλματα της αρχαίας Αθήνας.
Ήταν κομμάτι ενός κτιρίου, είχαν πραγματική αρχιτεκτονική λειτουργία και πιθανότατα συνδέονταν με τη λατρεία και τη μνήμη ενός από τους αρχαιότερους μυθικούς βασιλιάδες της πόλης.
Και σήμερα, σχεδόν 2.500 χρόνια μετά τη δημιουργία τους, οι έξι γυναίκες εξακολουθούν να αφηγούνται μια ιστορία που ενώνει την τέχνη, τη μυθολογία, την αρχιτεκτονική αλλά και μία από τις πιο γνωστές περιπτώσεις διασποράς ελληνικών αρχαιοτήτων.
Εκεί όπου η γυναίκα πήρε τη θέση του κίονα
Οι Καρυάτιδες δημιουργήθηκαν περίπου το 420-415 π.Χ. και αποτελούσαν τις έξι μαρμάρινες Κόρες που στήριζαν την οροφή της νότιας πρόστασης του Ερεχθείου στην Ακρόπολη.
Δεν βρίσκονταν λοιπόν εκεί μόνο για διακόσμηση.
Ήταν οι κίονες του κτιρίου.
Καθεμία έχει ύψος λίγο μεγαλύτερο από 2,30 μέτρα και είναι κατασκευασμένη από πεντελικό μάρμαρο. Παρότι μοιάζουν μεταξύ τους, δεν είναι πανομοιότυπες. Η στάση του σώματος, οι πτυχώσεις των ενδυμάτων και οι λεπτομέρειες της κόμμωσης διαφοροποιούνται από μορφή σε μορφή.
Η αρχιτεκτονική ιδέα είναι εντυπωσιακή ακόμη και σήμερα: το ανθρώπινο σώμα μετατρέπεται σε στοιχείο στήριξης χωρίς να χάνει τη φυσικότητα και την κομψότητά του.
Οι κάθετες πτυχώσεις των ενδυμάτων τους θυμίζουν τις αυλακώσεις ενός κίονα. Ταυτόχρονα, τα πλούσια μαλλιά τους δεν αποτελούσαν μόνο αισθητική επιλογή. Οι πλεξούδες και οι όγκοι των μαλλιών ενίσχυαν οπτικά αλλά και κατασκευαστικά το ευαίσθητο σημείο του λαιμού, επάνω στο οποίο μεταφερόταν το βάρος της οροφής.
Η γλυπτική και η μηχανική σχεδόν γίνονται ένα.
Το παράξενο και ιερό Ερέχθειο
Για να καταλάβουμε τις Καρυάτιδες πρέπει πρώτα να καταλάβουμε το κτίριο στο οποίο ανήκαν.
Το Ερέχθειο χτίστηκε κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 5ου αιώνα π.Χ. και αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα ιερά της Ακρόπολης.
Ήταν ένα ασυνήθιστο κτίριο, τόσο επειδή το έδαφος ήταν ανισόπεδο όσο και επειδή έπρεπε να στεγάσει διαφορετικές λατρείες και πανάρχαιες παραδόσεις της Αθήνας.
Στο ανατολικό τμήμα του βρισκόταν ο χώρος της Αθηνάς Πολιάδος και το αρχαίο ξόανό της, ενώ στο δυτικό συνυπήρχαν λατρείες του Ποσειδώνα-Ερεχθέα, του Ηφαίστου και του Βούτη.
Εκεί συνδέονταν επίσης οι μύθοι για τη μεγάλη διαμάχη της Αθηνάς και του Ποσειδώνα για την προστασία της πόλης: η ελιά που πρόσφερε η Αθηνά, τα σημάδια της τρίαινας του Ποσειδώνα στον βράχο και η πηγή με το αλμυρό νερό που, σύμφωνα με την παράδοση, δημιουργήθηκε όταν ο θεός χτύπησε τον βράχο.
Μέσα σε αυτό το πυκνό πλέγμα μύθων και λατρείας εμφανίζονται οι έξι Κόρες.
Και εδώ αρχίζει το μεγάλο μυστήριο.
Ποιες ήταν πραγματικά οι Καρυάτιδες;
Σήμερα τις γνωρίζουμε όλοι ως Καρυάτιδες.
Οι ίδιοι οι Αθηναίοι όμως δεν φαίνεται να τις αποκαλούσαν έτσι.
Στις αρχαίες οικοδομικές επιγραφές του Ερεχθείου αναφέρονται απλώς ως Κόρες. Η ονομασία «Καρυάτιδες» μας παραδόθηκε αργότερα από τον Ρωμαίο αρχιτέκτονα Βιτρούβιο.
Ο Βιτρούβιος συνέδεσε τις μορφές με τις γυναίκες των Καρυών της Λακωνίας. Σύμφωνα με την αφήγησή του, η πόλη είχε ταχθεί με τους Πέρσες και μετά την ελληνική νίκη οι γυναίκες της καταδικάστηκαν να κουβαλούν βάρη ως συμβολική τιμωρία.
Η ιστορία αυτή είναι εντυπωσιακή, αλλά δεν θεωρείται βέβαιο ότι εξηγεί πραγματικά τις Κόρες του Ερεχθείου.
Υπάρχει μάλιστα μια πολύ διαφορετική αρχαία παράδοση. Ο Λουκιανός αναφέρει τις γυναίκες των Καρυών ως χορεύτριες της θεάς Αρτέμιδος, οι οποίες έπαιρναν μέρος σε τελετουργικούς χορούς φορώντας καλάθια στο κεφάλι.
Άρα οι Καρυάτιδες μπορεί να μην ήταν καθόλου εικόνες σκλαβιάς και τιμωρίας.
Οι έξι γυναίκες ίσως θρηνούσαν έναν αρχαίο βασιλιά
Στη σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα έχουν προταθεί πολλές ταυτότητες για τις έξι μορφές.
Έχουν θεωρηθεί κόρες του μυθικού Κέκροπα, Αρρηφόροι ή νεαρές γυναίκες που συνδέονταν με την πομπή των Παναθηναίων.
Το Μουσείο Ακρόπολης παρουσιάζει ως ιδιαίτερα πειστική την ερμηνεία ότι οι Κόρες σχετίζονταν με το Κεκρόπειο, τον χώρο που θεωρούνταν τάφος του μυθικού Κέκροπα και βρισκόταν ακριβώς κάτω από τη νότια πρόσταση.
Με βάση αυτή την ερμηνεία, οι έξι γυναίκες ήταν χοηφόροι, δηλαδή γυναίκες που πραγματοποιούσαν σπονδές προς τιμήν του νεκρού ήρωα-βασιλιά. Πιθανότατα κρατούσαν φιάλες στα χέρια τους, τα οποία σήμερα δεν σώζονται.
Και ξαφνικά η εικόνα τους αλλάζει.
Δεν είναι απλώς έξι κοπέλες που σηκώνουν μια στέγη.
Μπορεί να αποτελούσαν μια αιώνια τελετουργική πομπή γύρω από έναν αρχαίο τάφο.
Έξι αδελφές, αλλά σήμερα μόνο πέντε βρίσκονται στην Αθήνα
Για περισσότερους από δύο χιλιάδες χρόνια οι έξι Καρυάτιδες παρέμειναν στο Ερέχθειο.
Στις αρχές όμως του 19ου αιώνα η ομάδα χωρίστηκε.
Το 1804, μία από τις έξι μορφές, η Κόρη C, αποσπάστηκε από το μνημείο από συνεργείο του Τόμας Μπρους, λόρδου Έλγιν, και μεταφέρθηκε στη Βρετανία. Σήμερα εξακολουθεί να βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο.
Οι άλλες πέντε βρίσκονται στην Αθήνα.
Και αυτή η απουσία γίνεται ακόμη πιο αισθητή στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται σήμερα.
Στο Μουσείο Ακρόπολης οι πέντε αυθεντικές Καρυάτιδες έχουν τοποθετηθεί έτσι ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να τις δει από όλες τις πλευρές. Η θέση της έκτης παραμένει κενή.
Μια κενή θέση που λέει περισσότερα από οποιαδήποτε πινακίδα.
Αυτές που βλέπουμε σήμερα επάνω στην Ακρόπολη είναι αντίγραφα
Υπάρχει κάτι που αρκετοί επισκέπτες της Ακρόπολης δεν γνωρίζουν.
Οι Καρυάτιδες που βλέπουμε σήμερα στο Ερέχθειο δεν είναι οι αυθεντικές.
Το 1979 οι πέντε πρωτότυπες μορφές απομακρύνθηκαν από το μνημείο, επειδή η ατμοσφαιρική ρύπανση και η συνεχής έκθεση στις καιρικές συνθήκες προκαλούσαν σοβαρές φθορές στο μάρμαρο.
Στη θέση τους τοποθετήθηκαν αντίγραφα, ενώ τα πρωτότυπα μεταφέρθηκαν αρχικά στο παλιό Μουσείο Ακρόπολης και από το 2009 εκτίθενται στο σημερινό Μουσείο.
Έτσι το Ερέχθειο διατηρεί την αρχική του εικόνα, ενώ οι πραγματικές Κόρες προστατεύονται λίγες εκατοντάδες μέτρα μακριά.
Το λέιζερ που αποκάλυψε ξανά το πεντελικό μάρμαρο
Ακόμη και μέσα στο μουσείο οι Καρυάτιδες κουβαλούσαν επάνω τους τα ίχνη αιώνων.
Από το 2010 έως το 2014 πραγματοποιήθηκε ένα ιδιαίτερα εντυπωσιακό πρόγραμμα συντήρησης.
Οι ειδικοί χρησιμοποίησαν τεχνολογία λέιζερ για να αφαιρέσουν από την επιφάνειά τους τους ατμοσφαιρικούς ρύπους και τις μαύρες επικαθίσεις χωρίς να αλλοιώσουν το αρχαίο μάρμαρο. Η συντήρηση έγινε μάλιστα μέσα στον εκθεσιακό χώρο, ώστε οι επισκέπτες να μπορούν να παρακολουθούν τη διαδικασία.
Η μέθοδος απέσπασε διεθνή αναγνώριση και το 2012 το Μουσείο Ακρόπολης και το ΙΤΕ Κρήτης τιμήθηκαν με το Keck Award για τον τρόπο με τον οποίο έφεραν το κοινό τόσο κοντά στο έργο της συντήρησης.
Ήταν μια παράξενη συνάντηση δύο εποχών: τεχνολογία του 21ου αιώνα πάνω σε γλυπτά του 5ου αιώνα π.Χ.
Γιατί είναι τόσο ξεχωριστές;
Στην αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική υπήρχαν και άλλα παραδείγματα γυναικείων μορφών που χρησιμοποιήθηκαν αντί για κίονες.
Όμως οι Καρυάτιδες του Ερεχθείου ξεπέρασαν κατά πολύ τον αρχιτεκτονικό τους ρόλο.
Έγιναν εικόνα της κλασικής Αθήνας.
Κοιτάζοντάς τες από μακριά, μοιάζουν σχεδόν ακίνητες και αυστηρές. Από κοντά όμως αποκαλύπτεται ένας ολόκληρος κόσμος: οι διαφορετικές πλεξούδες, τα βαριά υφάσματα που μοιάζουν να αγκαλιάζουν το σώμα, ένα γόνατο που λυγίζει ελαφρά, η μετατόπιση του βάρους από το ένα πόδι στο άλλο.
Ο γλύπτης κατάφερε κάτι εξαιρετικά δύσκολο.
Να δημιουργήσει ένα σώμα ικανό να σηκώνει ένα κτίριο και ταυτόχρονα να δίνει την αίσθηση ότι μπορεί να κινηθεί.
Έξι γυναίκες που εξακολουθούν να «κρατούν» κάτι μεγαλύτερο από μια στέγη
Οι Καρυάτιδες επέζησαν από πολέμους, αλλαγές θρησκειών, καταστροφές, ατμοσφαιρική ρύπανση και σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια ανθρώπινης ιστορίας.
Το Ερέχθειο γύρω τους άλλαξε.
Τα χέρια τους χάθηκαν.
Τα πρόσωπα και τα ενδύματά τους σημαδεύτηκαν.
Και μία από τις έξι βρέθηκε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τις υπόλοιπες.
Κι όμως, ακόμη και σήμερα διατηρούν εκείνο που ίσως αποτελεί το μεγαλύτερο επίτευγμα της αρχαίας ελληνικής τέχνης: την ικανότητα να μετατρέπει την πέτρα σε παρουσία.
Στην Ακρόπολη, τα αντίγραφά τους εξακολουθούν να βαστούν τη στέγη του Ερεχθείου.
Στο Μουσείο Ακρόπολης, πέντε από τις πραγματικές Κόρες στέκονται ξανά μαζί.
Και δίπλα τους υπάρχει ακόμη μία θέση κενή.
Η θέση της έκτης.
