Πράσινες κορδέλες που κυματίζουν στον ουρανό, κόκκινες λάμψεις που απλώνονται πάνω από χιονισμένα βουνά και φωτεινές κουρτίνες που μοιάζουν να χορεύουν ανάμεσα στα άστρα.
Το Βόρειο Σέλας, γνωστό διεθνώς ως Aurora Borealis, είναι ένα από τα εντυπωσιακότερα φυσικά φαινόμενα του πλανήτη. Για αιώνες, οι άνθρωποι το συνέδεσαν με θεότητες, πνεύματα, πολεμιστές και μυθικά ζώα. Σήμερα γνωρίζουμε ότι το ουράνιο αυτό θέαμα γεννιέται από μια αόρατη συνάντηση ανάμεσα στον Ήλιο, το μαγνητικό πεδίο της Γης και τα αέρια της ατμόσφαιρας.
Η επιστημονική εξήγηση, πάντως, δεν αφαιρεί τίποτα από τη μαγεία του. Αντίθετα, αποκαλύπτει ότι κάθε φωτεινή κίνηση στον ουρανό αποτελεί το ίχνος σωματιδίων που ξεκίνησαν το ταξίδι τους από τον Ήλιο.
Τι είναι το Βόρειο Σέλας
Το Βόρειο Σέλας είναι μια φωτεινή εκδήλωση που εμφανίζεται στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας, κυρίως κοντά στις πολικές περιοχές του βόρειου ημισφαιρίου.
Η λέξη aurora σημαίνει «αυγή» στα λατινικά και ήταν επίσης το όνομα της ρωμαϊκής θεάς της αυγής. Η ονομασία Aurora Borealis μπορεί να αποδοθεί ως «βόρεια αυγή». Στο νότιο ημισφαίριο το αντίστοιχο φαινόμενο ονομάζεται Aurora Australis, δηλαδή Νότιο Σέλας.
Το σέλας μπορεί να εμφανιστεί ως:
- φωτεινό τόξο πάνω από τον ορίζοντα,
- λεπτή πράσινη γραμμή,
- κυματιστή κουρτίνα,
- κάθετες ακτίνες,
- φωτεινή στεφάνη ακριβώς πάνω από τον παρατηρητή.
Μερικές φορές μετακινείται αργά και σχεδόν αθόρυβα. Άλλες φορές αλλάζει μορφή μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, σαν ο ουρανός να απέκτησε ξαφνικά παλμό.
Πώς δημιουργείται επιστημονικά
Η ιστορία του Βόρειου Σέλαος ξεκινά περίπου 150 εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά από τη Γη, στην επιφάνεια του Ήλιου.
Ο Ήλιος απελευθερώνει συνεχώς στο Διάστημα ένα ρεύμα ηλεκτρικά φορτισμένων σωματιδίων, το οποίο ονομάζεται ηλιακός άνεμος. Όταν ο ηλιακός άνεμος φτάσει στη Γη, συναντά τη μαγνητόσφαιρα, την περιοχή που ελέγχεται από το μαγνητικό πεδίο του πλανήτη μας.
Το μαγνητικό πεδίο λειτουργεί σαν μια τεράστια αόρατη ασπίδα. Εκτρέπει μεγάλο μέρος των ηλιακών σωματιδίων, αλλά ορισμένα διοχετεύονται κατά μήκος των μαγνητικών γραμμών προς τις πολικές περιοχές. Εκεί συγκρούονται με άτομα και μόρια οξυγόνου και αζώτου στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας.
Κατά τη σύγκρουση, τα αέρια αποκτούν προσωρινά επιπλέον ενέργεια. Όταν επιστρέφουν στη φυσιολογική τους κατάσταση, απελευθερώνουν αυτή την ενέργεια με τη μορφή μικροσκοπικών εκλάμψεων φωτός, των φωτονίων.
Δισεκατομμύρια τέτοιες εκπομπές μαζί δημιουργούν τις φωτεινές κορδέλες που βλέπουμε στον ουρανό.
Με απλά λόγια:
Ο Ήλιος στέλνει τα σωματίδια, το μαγνητικό πεδίο τα οδηγεί προς τους πόλους και η ατμόσφαιρα μετατρέπει την ενέργειά τους σε φως.
Γιατί το Βόρειο Σέλας έχει διαφορετικά χρώματα
Το χρώμα του σέλαος εξαρτάται κυρίως από:
- το αέριο με το οποίο συγκρούονται τα ηλιακά σωματίδια,
- το υψόμετρο στο οποίο συμβαίνει η σύγκρουση,
- την ενέργεια των σωματιδίων.
Πράσινο
Το πράσινο είναι το συνηθέστερο χρώμα. Δημιουργείται κυρίως από διεγερμένα άτομα οξυγόνου σε ύψος περίπου 100 έως 200 χιλιομέτρων από την επιφάνεια της Γης.
Κόκκινο
Το κόκκινο σέλας παράγεται επίσης από οξυγόνο, αλλά συνήθως σε μεγαλύτερα υψόμετρα, πάνω από περίπου 200 χιλιόμετρα. Είναι πιο σπάνιο και μπορεί να εμφανίζεται ως βαθιά κόκκινη ή πορφυρή λάμψη.
Μπλε, μοβ και ροζ
Το διεγερμένο άζωτο μπορεί να παράγει μπλε φως, ενώ χαμηλότερα στην ατμόσφαιρα δημιουργεί ροζ, μοβ ή κοκκινωπές αποχρώσεις. Όταν τα διαφορετικά χρώματα αναμειγνύονται, το σέλας μπορεί να φαίνεται λευκό, λιλά ή έντονα πορφυρό.
Το μεγαλύτερο μέρος του φωτός προέρχεται από ύψη περίπου 100 έως περισσότερα από 400 χιλιόμετρα. Για σύγκριση, τα επιβατικά αεροπλάνα πετούν συνήθως σε ύψος περίπου 10 έως 12 χιλιομέτρων.
Γιατί εμφανίζεται κυρίως κοντά στους πόλους
Τα φορτισμένα σωματίδια ακολουθούν τις γραμμές του μαγνητικού πεδίου της Γης, οι οποίες συγκλίνουν κοντά στους μαγνητικούς πόλους.
Γι’ αυτό το σέλας εμφανίζεται συχνότερα μέσα σε μια δακτυλιοειδή περιοχή που ονομάζεται ζώνη ή ωοειδές του σέλαος. Η ζώνη αυτή περιβάλλει τον βόρειο μαγνητικό πόλο και μετακινείται ή επεκτείνεται ανάλογα με την ένταση της γεωμαγνητικής δραστηριότητας.
Όταν η ηλιακή δραστηριότητα είναι ισχυρή και προκαλείται γεωμαγνητική καταιγίδα, το ωοειδές του σέλαος μπορεί να επεκταθεί προς τον νότο. Έτσι, το φαινόμενο γίνεται περιστασιακά ορατό σε περιοχές όπου συνήθως δεν εμφανίζεται.
Πού μπορούμε να δούμε το Βόρειο Σέλας
Οι μεγαλύτερες πιθανότητες παρατήρησης βρίσκονται στις βόρειες περιοχές που βρίσκονται κάτω ή κοντά στο ωοειδές του σέλαος.
Βόρεια Νορβηγία
Η περιοχή γύρω από το Τρόμσο, την Άλτα, το Σένια, το Λίνγκεν, τα νησιά Λοφότεν και το Κίρκενες αποτελεί έναν από τους γνωστότερους προορισμούς στον κόσμο.
Η Βόρεια Νορβηγία συνδυάζει μεγάλο γεωγραφικό πλάτος, σκοτεινές χειμωνιάτικες νύχτες και πολλές περιοχές χωρίς έντονη φωτορύπανση. Το Βόρειο Σέλας είναι συνήθως ορατό από τα τέλη Σεπτεμβρίου μέχρι τα τέλη Μαρτίου, όταν ο ουρανός είναι καθαρός και σκοτεινός.
Φινλανδική Λαπωνία
Το Ροβανιέμι, το Ινάρι, το Ίβαλο, το Κιλπισγιάρβι και οι βόρειες περιοχές της Λαπωνίας προσφέρουν εξαιρετικές συνθήκες παρατήρησης.
Η Φινλανδία έχει συνδέσει τόσο βαθιά το σέλας με την κουλτούρα της, ώστε η φινλανδική λέξη για το φαινόμενο, revontulet, σημαίνει κυριολεκτικά «φωτιές της αλεπούς».
Βόρεια Σουηδία
Το Αμπίσκο και η Κίρουνα, στη σουηδική Λαπωνία, είναι από τους γνωστότερους ευρωπαϊκούς προορισμούς. Η περίοδος παρατήρησης διαρκεί συνήθως από τον Σεπτέμβριο έως τον Μάρτιο.
Ισλανδία
Η Ισλανδία βρίσκεται σε ευνοϊκή θέση μέσα στη ζώνη του σέλαος. Η περίοδος παρατήρησης εκτείνεται περίπου από τα τέλη Αυγούστου μέχρι τα τέλη Απριλίου, όταν υπάρχει αρκετό σκοτάδι.
Χρειάζεται, όμως, καθαρός ή μερικώς καθαρός ουρανός. Ακόμη και έντονο σέλας μπορεί να παραμένει κρυμμένο πίσω από πυκνά σύννεφα.
Αλάσκα
Το Φέρμπανκς βρίσκεται κάτω από το ωοειδές του σέλαος και θεωρείται ένας από τους καλύτερους προορισμούς στη Βόρεια Αμερική. Η περίοδος παρατήρησης διαρκεί συνήθως από τα τέλη Αυγούστου έως τα τέλη Απριλίου.
Βόρειος Καναδάς και Γροιλανδία
Το Γιούκον, τα Βορειοδυτικά Εδάφη, η βόρεια Αλμπέρτα και απομακρυσμένες περιοχές της Γροιλανδίας προσφέρουν επίσης εξαιρετικές συνθήκες, κυρίως λόγω του γεωγραφικού τους πλάτους, των μεγάλων σκοτεινών εκτάσεων και της περιορισμένης φωτορύπανσης.
Πότε είναι η καλύτερη εποχή
Το Βόρειο Σέλας μπορεί να δημιουργείται οποιαδήποτε εποχή, αλλά δεν μπορούμε να το δούμε όταν ο ουρανός είναι φωτεινός.
Στις αρκτικές περιοχές, η καλύτερη περίοδος είναι συνήθως από:
τέλη Αυγούστου ή Σεπτέμβριο έως Μάρτιο ή Απρίλιο.
Το καλοκαίρι, ο Ήλιος παραμένει πάνω ή πολύ κοντά στον ορίζοντα για πολλές ώρες, δημιουργώντας το φαινόμενο του Ήλιου του Μεσονυχτίου. Το σέλας μπορεί να υπάρχει στην ατμόσφαιρα, αλλά το φως της ημέρας το καθιστά αόρατο.
Για να αυξηθούν οι πιθανότητες παρατήρησης χρειάζονται:
- σκοτεινός ουρανός,
- περιορισμένη φωτορύπανση,
- όσο γίνεται λιγότερα σύννεφα,
- ανοιχτός ορίζοντας προς τον βορρά,
- αυξημένη γεωμαγνητική δραστηριότητα,
- αρκετή υπομονή.
Συχνά παρατηρείται αργά το βράδυ και μετά τα μεσάνυχτα, αλλά δεν υπάρχει κάποια ώρα κατά την οποία είναι εγγυημένο ότι θα εμφανιστεί. Πρόκειται για φυσικό φαινόμενο και καμία εκδρομή ή ταξίδι δεν μπορεί να εξασφαλίσει την εμφάνισή του.
Τι είναι ο δείκτης Kp
Ο δείκτης Kp χρησιμοποιείται για να περιγράψει το επίπεδο της γεωμαγνητικής διαταραχής σε μια κλίμακα από το 0 έως το 9.
Όσο αυξάνεται ο δείκτης, τόσο ισχυρότερη είναι γενικά η γεωμαγνητική δραστηριότητα και τόσο περισσότερο μπορεί να επεκταθεί το ωοειδές του σέλαος προς χαμηλότερα γεωγραφικά πλάτη.
Ωστόσο, ο Kp δεν αποτελεί εγγύηση. Η πραγματική ορατότητα εξαρτάται επίσης από τη θέση του παρατηρητή, τα σύννεφα, τη φωτορύπανση και την κατεύθυνση του ορίζοντα. Το Κέντρο Πρόγνωσης Διαστημικού Καιρού της NOAA διαθέτει χάρτες και βραχυπρόθεσμες προγνώσεις για τη θέση και την ένταση του σέλαος.
Μπορεί να εμφανιστεί στην Ελλάδα;
Στην Ελλάδα το Βόρειο Σέλας είναι εξαιρετικά σπάνιο, επειδή η χώρα βρίσκεται πολύ νοτιότερα από τη συνηθισμένη ζώνη εμφάνισής του.
Κατά τη διάρκεια μιας πολύ ισχυρής γεωμαγνητικής καταιγίδας, όμως, το σέλας μπορεί να επεκταθεί πολύ νοτιότερα ή να γίνει ορατό χαμηλά στον βόρειο ορίζοντα. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι πιθανότερο να εμφανίζεται κόκκινο, επειδή οι κόκκινες εκπομπές δημιουργούνται σε μεγαλύτερα ύψη και μπορούν να γίνουν αντιληπτές από μεγαλύτερη απόσταση.
Υπάρχουν ακόμη και ιστορικές αναφορές για ισχυρό σέλας τον Μάρτιο του 1716, το οποίο παρατηρήθηκε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, φτάνοντας μέχρι τη Ρώμη και την Αθήνα.
Ο μύθος της πύρινης αλεπούς
Πριν οι άνθρωποι κατανοήσουν τον ηλιακό άνεμο, τη μαγνητόσφαιρα και τα φορτισμένα σωματίδια, έπλαθαν ιστορίες για να εξηγήσουν τα φωτεινά πέπλα του ουρανού.
Ένας από τους ομορφότερους μύθους προέρχεται από τη Φινλανδία.
Σύμφωνα με την παράδοση, στα παγωμένα τοπία του Βορρά έτρεχε μια μυθική πύρινη αλεπού. Καθώς διέσχιζε με μεγάλη ταχύτητα τα βουνά και τις χιονισμένες εκτάσεις, η φουντωτή ουρά της άγγιζε τα δέντρα, τις πλαγιές ή το χιόνι.
Από την τριβή πετάγονταν σπίθες, οι οποίες ανέβαιναν ψηλά και άναβαν τον νυχτερινό ουρανό.
Αυτές οι σπίθες ήταν το Βόρειο Σέλας.
Η φινλανδική ονομασία revontulet προέρχεται από αυτή την παράδοση και αποδίδεται ως «οι φωτιές της αλεπούς». Το Φινλανδικό Μετεωρολογικό Ινστιτούτο καταγράφει ότι οι σχετικοί μύθοι ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένοι στη βόρεια και ανατολική Φινλανδία.
Σε άλλες παραδόσεις, το σέλας θεωρούνταν ο χορός των νεκρών, το παιχνίδι των πνευμάτων ή η αντανάκλαση μακρινών πολεμικών συγκρούσεων. Η πράσινη λάμψη συνδέθηκε με τον κόσμο των ψυχών, ενώ τα σπάνια κατακόκκινα σέλαα προκαλούσαν φόβο και θεωρούνταν προμηνύματα πολέμου ή μεγάλων ανατροπών.
Ένα φως που συνδέει τη Γη με τον Ήλιο
Το Βόρειο Σέλας μοιάζει με κάτι άυλο και υπερφυσικό. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί μια ορατή απόδειξη ότι η Γη δεν είναι απομονωμένη στο Διάστημα.
Ο Ήλιος, ακόμη και μέσα στη νύχτα, εξακολουθεί να αγγίζει τον πλανήτη μας. Τα σωματίδιά του ταξιδεύουν μέσα στο Ηλιακό Σύστημα, συναντούν τη μαγνητική ασπίδα της Γης και μετατρέπονται σε πράσινο, κόκκινο και μοβ φως.
Οι παλιοί λαοί είδαν στην ουράνια αυτή λάμψη πνεύματα και μυθικές αλεπούδες. Η επιστήμη ανακάλυψε σωματίδια, μαγνητικά πεδία και φωτόνια.
Και οι δύο οπτικές, καθεμία με τον δικό της τρόπο, περιγράφουν κάτι αληθινό: μπροστά στο Βόρειο Σέλας, ο ουρανός μοιάζει πράγματι ζωντανός.
