Κάπου στο διαστρικό σκοτάδι ταξιδεύουν σήμερα δημιουργήματα του ανθρώπου που μπορεί να συνεχίσουν την πορεία τους πολύ περισσότερο από όσο θα υπάρχει ο πολιτισμός που τα δημιούργησε.
Πάνω τους κουβαλούν κάτι παράξενο και συγκινητικό: ένα μήνυμα από τη Γη.
Εικόνες ανθρώπων και ζώων. Ήχους της θάλασσας και της καταιγίδας. Ανθρώπινες φωνές σε δεκάδες γλώσσες. Μουσική του Μπαχ, του Μπετόβεν και του Chuck Berry. Και, ανάμεσα σε όλα αυτά, τις φωνές των φαλαινών.
Δεν πρόκειται για επιστημονική φαντασία.
Τα μηνύματα αυτά ταξιδεύουν πραγματικά στο Διάστημα, πάνω στα Pioneer 10 και 11 και στα Voyager 1 και 2.
Πριν από τον Χρυσό Δίσκο υπήρχαν οι πλάκες των Pioneer
Η πρώτη προσπάθεια να αφήσει η ανθρωπότητα ένα μήνυμα σε κάποιον άγνωστο μελλοντικό παραλήπτη έγινε με τα διαστημικά σκάφη Pioneer 10 και Pioneer 11.
Πάνω στα δύο σκάφη τοποθετήθηκαν μικρές μεταλλικές πλάκες με πληροφορίες που θα μπορούσαν, θεωρητικά, να αποκωδικοποιηθούν από έναν τεχνολογικά προηγμένο πολιτισμό.
Στην περίφημη Pioneer Plaque απεικονίζονται ένας γυμνός άνδρας και μία γυναίκα, σε αναλογία με το ίδιο το διαστημικό σκάφος. Υπάρχουν επίσης στοιχεία που δείχνουν τη θέση του Ηλιακού Συστήματος σε σχέση με παλλόμενους αστέρες, τους pulsars, καθώς και ένα διάγραμμα του Ηλιακού Συστήματος. Η ιδέα της πλάκας συνδέεται με τον αστρονόμο και εκλαϊκευτή της επιστήμης Carl Sagan.
Ήταν, με έναν τρόπο, η πρώτη διαστρική μας «επαγγελματική κάρτα».
Και ο Βιτρούβιος Άνθρωπος του Leonardo da Vinci;
Εδώ υπάρχει μια πολύ διαδεδομένη παρανόηση.
Η εικόνα του γυμνού άνδρα και της γυναίκας στην πλάκα Pioneer θυμίζει σε αρκετούς τον περίφημο Βιτρούβιο Άνθρωπο του Leonardo da Vinci. Έτσι δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι το σχέδιο του Leonardo ταξιδεύει στο Διάστημα.
Δεν ισχύει.
Η ίδια η NASA έχει απαντήσει ειδικά σε αυτή την ερώτηση: ο Βιτρούβιος Άνθρωπος δεν βρίσκεται ούτε στον Χρυσό Δίσκο των Voyager, ούτε στο κάλυμμά του, ούτε στην πλάκα των Pioneer.
Αυτό που πράγματι ταξιδεύει είναι μια διαφορετική απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος, σχεδιασμένη ειδικά για το μήνυμα των Pioneer.
Και λίγα χρόνια αργότερα, η ανθρωπότητα αποφάσισε να στείλει κάτι πολύ πιο φιλόδοξο.
Voyager: Ένας ολόκληρος κόσμος μέσα σε έναν χρυσό δίσκο
Το Voyager 2 εκτοξεύτηκε στις 20 Αυγούστου 1977 και το Voyager 1 στις 5 Σεπτεμβρίου 1977. Και τα δύο μετέφεραν ένα αντίγραφο του περίφημου Voyager Golden Record, ενός χάλκινου δίσκου διαμέτρου περίπου 30 εκατοστών, επιχρυσωμένου και σχεδιασμένου σαν ένα είδος κοσμικής χρονοκάψουλας.
Σκοπός του δεν ήταν να χρησιμεύσει στην αποστολή.
Ήταν ένα μήνυμα για το απίθανο ενδεχόμενο κάποιος άλλος πολιτισμός, κάποτε στο μακρινό μέλλον, να συναντήσει το διαστημικό σκάφος.
Η ομάδα υπό τον Carl Sagan προσπάθησε να απαντήσει σε ένα σχεδόν αδύνατο ερώτημα:
Αν είχαμε μία μόνο ευκαιρία να δείξουμε σε έναν άγνωστο πολιτισμό τι είναι η Γη, τι θα επιλέγαμε;
Τι βάλαμε μέσα στον Golden Record;
Η απάντηση είναι εντυπωσιακή.
Στον δίσκο έχουν κωδικοποιηθεί 115 εικόνες που παρουσιάζουν τον πλανήτη, τη ζωή, τους ανθρώπους, την ανατομία, τη φύση και διάφορες πλευρές του ανθρώπινου πολιτισμού.
Υπάρχουν επίσης:
- χαιρετισμοί σε 55 διαφορετικές γλώσσες
- φυσικοί ήχοι από τη Γη
- ήχοι ζώων
- ήχοι πουλιών
- ήχοι του ανέμου
- κύματα και θάλασσα
- βροντές
- ανθρώπινοι ήχοι
- περίπου 90 λεπτά μουσικής από διαφορετικούς πολιτισμούς και εποχές.
Στη μουσική συναντά κανείς από Bach, Beethoven και Mozart μέχρι παραδοσιακή μουσική από διαφορετικές περιοχές του κόσμου, Louis Armstrong, Blind Willie Johnson και το θρυλικό Johnny B. Goode του Chuck Berry.
Αλλά υπάρχει κάτι ακόμη πιο παράξενο.
Στο Διάστημα ταξιδεύει και το τραγούδι των φαλαινών
Ναι.
Ανάμεσα στους ήχους που η ανθρωπότητα επέλεξε ως αντιπροσωπευτικούς της ζωής στη Γη βρίσκονται φωνές και τραγούδια φαλαινών. Η NASA αναφέρει ρητά τις φάλαινες ανάμεσα στους ήχους ζώων που περιέχονται στον Golden Record.
Είναι ίσως μία από τις πιο όμορφες λεπτομέρειες ολόκληρης της αποστολής.
Ένας υποθετικός πολιτισμός που θα έβρισκε κάποτε το Voyager δεν θα άκουγε μόνο ανθρώπους.
Θα άκουγε και έναν άλλο νοήμονα κάτοικο των ωκεανών μας.
Είναι όμως πραγματικά «ερωτικό τραγούδι» των φαλαινών;
Εδώ χρειάζεται μια μικρή αλλά ενδιαφέρουσα διευκρίνιση.
Οι περίφημες μακρόσυρτες και πολύπλοκες «μελωδίες» των καμπουροφαλαινών παράγονται κυρίως από αρσενικά και συνδέονται στενά με την αναπαραγωγική περίοδο.
Η NOAA αναφέρει ότι τα αρσενικά παράγουν μακρά, σύνθετα τραγούδια κατά την περίοδο αναπαραγωγής. Μία από τις πιθανές λειτουργίες τους είναι η επικοινωνία της παρουσίας και της ετοιμότητας για ζευγάρωμα, ενώ μπορεί επίσης να παίζουν ρόλο στις κοινωνικές σχέσεις μεταξύ των αρσενικών.
Επομένως μπορούμε να τα χαρακτηρίσουμε χαλαρά «ερωτικά τραγούδια», αλλά επιστημονικά είναι ακριβέστερο να πούμε ότι πρόκειται για τραγούδια που σχετίζονται με την αναπαραγωγική συμπεριφορά και όχι για καταγραφή του ίδιου του ζευγαρώματος.
Και κάπως έτσι, μια φωνή που δημιουργήθηκε στους ωκεανούς της Γης ταξιδεύει τώρα ανάμεσα στα άστρα.
Πώς θα καταλάβει ένας εξωγήινος τι είναι αυτός ο δίσκος;
Εδώ η ιστορία γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακή.
Ο Golden Record δεν συνοδεύεται από οδηγίες στα αγγλικά. Αυτό δεν θα είχε κανένα νόημα.
Στο προστατευτικό του κάλυμμα υπάρχουν σχέδια που χρησιμοποιούν μαθηματικά και φυσικές σταθερές για να εξηγήσουν πώς πρέπει να αναπαραχθεί ο δίσκος.
Υπάρχει σχεδιάγραμμα του δίσκου και της βελόνας, καθώς και πληροφορίες βασισμένες στη μετάπτωση του ατόμου του υδρογόνου, ώστε να δοθεί μια κοινή μονάδα μέτρησης του χρόνου.
Υπάρχει επίσης ένας χάρτης που χρησιμοποιεί 14 pulsars για να προσδιορίσει τη θέση του Ήλιου στον Γαλαξία.
Με άλλα λόγια, δεν γράψαμε απλώς:
«Γεια σας, είμαστε από τη Γη».
Προσπαθήσαμε να δώσουμε στον παραλήπτη έναν επιστημονικό γρίφο που, εφόσον διαθέτει αρκετές γνώσεις φυσικής και μαθηματικών, θα μπορούσε ίσως να αποκωδικοποιήσει.
Και υπάρχει ακόμη και ένα κοσμικό «ρολόι»
Στο κάλυμμα του Golden Record τοποθετήθηκε ακόμη και μια πολύ μικρή ποσότητα ουρανίου-238.
Γιατί;
Επειδή το ουράνιο-238 διασπάται με γνωστό ρυθμό.
Ένας πολιτισμός που θα έβρισκε το Voyager πολύ μακριά στο μέλλον θα μπορούσε θεωρητικά να μετρήσει πόσο ουράνιο έχει απομείνει και να υπολογίσει πόσος χρόνος έχει περάσει από τότε που τοποθετήθηκε πάνω στο σκάφος.
Δεν στείλαμε λοιπόν μόνο ένα μήνυμα.
Στείλαμε και έναν τρόπο να υπολογιστεί πόσο παλιό είναι το μήνυμα.
Πού βρίσκονται σήμερα τα Voyager;
Το Voyager 1 έγινε το πρώτο ανθρώπινο κατασκεύασμα που πέρασε την ηλιόπαυση και εισήλθε στο διαστρικό περιβάλλον το 2012. Το Voyager 2 ακολούθησε το 2018.
Σήμερα, και τα δύο βρίσκονται έξω από την ηλιόσφαιρα, τη μεγάλη «φυσαλίδα» που δημιουργεί γύρω από τον Ήλιο ο ηλιακός άνεμος. Είναι τα μοναδικά διαστημικά σκάφη που έχουν λειτουργήσει ποτέ σε αυτή την περιοχή του διαστρικού χώρου.
Το Voyager 1 παραμένει το πιο μακρινό ανθρώπινο αντικείμενο που έχει κατασκευαστεί ποτέ.
Και πάνω του βρίσκεται ακόμη ο χρυσός δίσκος.
Θα τον βρει ποτέ κανείς;
Οι πιθανότητες είναι απειροελάχιστες.
Το Διάστημα είναι ασύλληπτα μεγάλο και τα Voyager είναι μικροσκοπικά αντικείμενα μέσα σε αυτό.
Η NASA επισημαίνει ότι θα χρειαστούν περίπου 40.000 χρόνια μέχρι κάποιο Voyager να πραγματοποιήσει σχετικά κοντινή προσέγγιση σε άλλο πλανητικό σύστημα.
Δεν ξέρουμε αν υπάρχει κάποιος εκεί.
Δεν ξέρουμε αν θα βρει ποτέ κανείς τον δίσκο.
Δεν ξέρουμε αν, ακόμη κι αν τον βρει, θα μπορέσει να καταλάβει τι είναι.
Ίσως λοιπόν ο Golden Record να μην ήταν ποτέ πραγματικά ένα μήνυμα μόνο προς τους εξωγήινους.
Ίσως ήταν και ένα μήνυμα προς εμάς.
Τι επιλέξαμε να πούμε για τον εαυτό μας;
Αν ένας άγνωστος πολιτισμός έβρισκε το Voyager, δεν θα μάθαινε πρώτα για τους πολέμους μας, τα σύνορά μας ή τα χρήματά μας.
Θα έβλεπε ανθρώπους.
Θα άκουγε παιδιά και χαιρετισμούς.
Θα άκουγε Bach και Chuck Berry.
Θα άκουγε τη βροχή, τον άνεμο και τα κύματα.
Και κάπου ανάμεσα στις ανθρώπινες φωνές, θα άκουγε μια φάλαινα να τραγουδά μέσα σε έναν ωκεανό ενός μικρού γαλάζιου πλανήτη.
Ίσως αυτή να είναι και η πιο όμορφη πλευρά του Golden Record.
Προσπαθώντας να συστηθούμε σε κάτι που ίσως δεν συναντήσουμε ποτέ, αναγκαστήκαμε να αναρωτηθούμε τι αξίζει πραγματικά να θυμάται το Σύμπαν από εμάς.
